Sözleşme içtihadı hakkında rehber – Kitlesel protestolar
bulundurmakla suçlanmışlardır. Mahkeme, savcılık makamı başvurucuların söz konusu Molotof kokteyliyle
bağlantısına dair bir delil göstermediği ve dolayısıyla gözaltı ve tutukluluklarını meşru kılacak “makul
şüphe” ortaya koymadığı için Madde 5§1’in tek başına ihlal edildiğine karar vermiştir. Mahkeme, bu
durumu Azerbaycan’da sivil topluma yönelik baskıların olduğu bir arka planla birlikte değerlendirerek,
tutuklamanın asıl amacının toplumsal ve siyasi alanda aktif faaliyet gösteren başvurucuların susturulması
ve cezalandırılması olduğu sonucuna varmıştır. Mahkeme, Sözleşmenin 5. Maddesiyle bağlantılı olarak 18.
Maddenin ihlal edildiğine hükmetmiştir.
189. Ilgar Mammadov / Azerbaycan (2014) davasında başvurucu, ilk elden bilgi toplamak için isyan çıkan
bir bölgeye gitmiştir. Sonrasında, yetkili makamları eleştiren ve isyan sırasında gerçekleşen olaylara dair
hükümetin açıklamalarından farklı olan kendi gözlemleri doğrultusunda birtakım blog yazıları
yayınlamıştır. Başvurucu, kamu düzenini bozan eylemleri düzenlemek, bunlara aktif bir biçimde katılmak
ve sağlık ya da yaşamlarına tehdit oluşturacak şekilde kamu görevlilerine mukavemet etmek ya da şiddet
uygulamakla suçlanmıştır. Mahkeme, ceza kovuşturmasının arkasında, hükümeti eleştirmesi ve
hükümetin saklamaya çalıştığı ancak kendisinin doğru olduğuna inandığı bilgileri yaymaya çalışması
sebebiyle başvurucunun susturulması veya cezalandırılması gibi gizli bir niyet olduğunu tespit etmiş ve 5.
Maddeyle bağlantılı olarak 18. Maddenin ihlal edildiği sonucuna varmıştır.
D. Özgürlüğünden Yoksun Bırakılan Kişiler İçin Güvenceler
190. Sözleşmedeki Madde 5 § 3, suç işlediği şüphesiyle gözaltına alınan ya da tutuklanan kişilere – yani
Madde 5 § 1 (c)’de belirtilen durumlar – keyfi ya da gerekçesiz olarak özgürlüklerinden yoksun
bırakılmalarına karşı güvence sağlamaktadır (Aquilina / Malta [BD], 1999, § 47, ve Stephens / Malta (no.2),
2009, § 52). Ayrıca, bu madde suç işlendiği şüphesiyle özgürlüğünden yoksun bırakılmaya yönelik hızlı ve
otomatik bir yargısal denetim ile birlikte, makul bir süre içinde yargılanma veya yargılama süresince
serbest bırakılma hakkını düzenler.17 Önleyici tutuklama ile ilgili olarak, eğer kişi kısa sürede serbest
bırakılırsa, kişinin yetkili yargı mercilerinin önüne çıkarılması gerekliliği, Madde 5 § 1 (c)’nin ikinci
bölümünde bahsedilen kısa süreli önleyici tutuklamaya bir engel oluşturmamalıdır (S., V. ve A. / Danimarka
[BD], 2018, § 126).
191. Madde 5 § 1 (c)’nin ikinci bölümüyle ilgili olarak Mahkeme, söz konusu maddedeki “amaç” gerekliliği
– yani kişiyi yetkili yargı makamlarının önüne çıkarılması – bu bakımdan uygulanabildiğine hükmetmiştir.
Ancak bu gereklilik, belli bir esneklik ile uygulanmalıdır; gerekliliğe uyma konusu Madde 5 § 3’te de
belirtildiği üzere tutuklu kişinin tutukluluk sebebinin gözden geçirilmesi ve bu sürede serbest bırakılması
amacıyla yetkili yargı makamlarının önüne çıkarılması ile bağlantılıdır. Bu gereklilik yerine getirilmediğinde,
söz konusu kişi Madde 5 § 5’e uygun olarak tazminat hakkına sahip olmalıdır. Başka bir tabirle, ulusal
hukukta Madde 5 §§ 3 ve 5’teki güvencelerin varlığına bağlı olarak, amaç gerekliliği kitlesel protesto ya da
etkinlikleri içeren durumlarda kısa süreli tutukluluğa bir engel oluşturmamalıdır (S., V. ve A. / Danimarka
[BD], 2018, § 137).
192. Ek olarak Madde 5 § 4, yani Sözleşmenin habeas corpus (serbest bırakılmak için bir mahkemeye
başvurma hakkı) hükmü, tutuklu kişilerin tutukluluk halleriyle ilgili inceleme talep etme hakkına sahip
olduğunu belirtir. Ayrıca gözaltına alınan ya da tutuklanan kişilerin, alıkonulmalarının kanuniliği hakkında
mahkemelerce “hızla” karar verilmesi ve kanuna aykırı olması durumunda da serbest bırakılma haklarını
güvence altına almaktadır.18
17
18
Bkz. Bölüm IV, Guide on Article 5 of the European Convention of Human Rights: Right to liberty and security.
Bkz. Bölüm VI, Guide on Article 5 of the European Convention of Human Rights: Right to liberty and security.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi
34/43