ADALETE ERIŞIM İÇIN DESTEK MEKANIZMALARI
sine geçmesini, toplumsal ve siyasi yollarla da talep edilebilir hakların
varlığını gerektirmektedir.13
İşte bu iki önemli bileşen, engellilik çalışmalarında hak temelli bakışın çerçevesini çizmektedir. Hak temelli bakış dendiğinde anlaşılması
gereken temel ilkeler katılımcılık, hesap verebilirlik, eşitlik ve ayrımcılık
yasağı, şeffaflık ve güçlenmedir. Bu ilkeler aracılığıyla işletilen hak temelli yaklaşım, hukukun gerçek hayattaki siyasi ve toplumsal süreçlere
dönüştürülmesiyle ilgilidir.14 Hak temelli yaklaşım, insan haklarının bütünlüğü, bölünmezliği ve karşılıklı bağımlılığı konusunda farklı boyutlarda harekete geçilmesini gerektirmektedir: Medeni, siyasi, ekonomik
ve sosyal hakların birlikte gerçekleştirilmesi, hem süreçlerin hem çıktıların dikkate alınması, yerelden küresele farklı seviyelerde katılımın
sağlanması, hem yukarıdan aşağıya hem aşağıdan yukarıya yaklaşımların uygulanması, kamusal alan ve özel alanın birlikte düşünülmesi, bireysel ve kolektif hakların birlikte düşünülmesi, hizmetlerin sunulması
veya acil karşılık verilmesi ve yapısal değişiklikler bu farklı boyutları
ifade etmektedir.15
Adalete Erişimin Kavramsal Çerçevesini Çizmek
Adalete erişim, 1960’lardan itibaren bir toplumsal hareket, bir insan
hakkı, bir politika ve günümüzde gelinen noktada bir süreç olarak ele
alınagelmiştir. Adalete erişim, katılımcılık, hesap verebilirlik, eşitlik ve
ayrımcılık yasağı, şeffaflık ve güçlenme ilkeleri kapsamında hak temelli
yaklaşımla ele alındığından bir süreç olarak adalete erişimden söz etmek
uygun olacaktır; çünkü bugün adalete erişim, mahkemelere erişimle sınırlı olmadığından ve çeşitli düzeylerde kamu aktörleri ile özel kişileri
kapsayan pek çok farklı boyutu mevcut olduğundan daha kapsayıcı bir
tanıma ihtiyaç vardır. Böyle bir kapsayıcı tanım için de adalete erişim,
sadece bir insan hakkı veya bir politika olarak düşünülmemekte, bir süreç olarak ele alınmaktadır. Böylece bu sürecin farklı aşamaları üzerine
çalışmalar yapmak mümkün olmaktadır. Buna göre adalete erişim, ciddi
13 Peter Uvin, Human Rights and Development, Kumarian Press, USA, 2004, s. 176.
14 Paul Gready, “Rights-based approaches to development: what is the value-added?”, Development
in Practice, 18(6), 2008, s. 736.
15 Agm, s. 736.
107