BİR İNSAN HAKLARI KORUMA MEKANİZMASI OLARAK ULUSAL EŞİTLİK KURUMLARI: KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU VE TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMU ÖRNEĞİ
zorunlu emeklilik yaşına kadar görevde kalabileceklerdir. Bu şekilde üyelerin yeniden
atanması gibi bir konu da ortadan kalkmış gözükmektedir.
Eşitlik kurumunda görev yapanların görevlendirme usulünde olduğu gibi azledilme
usulü de nesnel ve ayrıntılı koşullara bağlanması ve atanma usulünde önerilen sisteme
uygun gerçekleşmesi gerekmektedir. Kurum üyelerinin yasama organınca nitelikli çoğunlukla atanması ve görevden alma usulünün de aynı şekilde işlemesi en uygun yöntem olarak gözükmektedir. Bu yöntem; kurumların itibarı, güvenilirliği ve bağımsızlığı
için olumlu bir adım olacaktır.47
Eşitlik kurumu üyeleri ayrıca cezai ve hukuki dokunulmazlığa sahip olmalıdır.48
Hatta kurumda çalışan diğer personelin de benzer dokunulmazlıklardan yararlanması
gündeme gelebilir. Bu şekilde bir koruma ile üyeleri baskı altında kalmadan çalışması
mümkün olabilecektir. Örneğin kurumun yasama organına bağlı olarak çalıştığı durumda üyelere milletvekillerine sağlanan dokunulmazlıklar,49 yürütme organına bağlı çalıştığında ise hakimlere sağlanan güvenceler gündeme gelebilir. Kurum üyelerinin gözaltı,
tutuklama, kişisel belgelere el koyma, iletişimin denetlenmesi, kişisel eşyalara el koyma
gibi tedbirlere karşı dokunulmazlık sağlanmalı; görevi ile ilgili olarak yaptığı hukuki
işlemler, kullandığı sözler nedeniyle hukuki alanda da dokunulmazlık sağlanmalıdır.
Dokunulmazlığın kaldırılması kararı Kurum üyelerinin nitelikli çoğunluğuna bırakılmalıdır. Son olarak eşitlik kurumunda görev yapan kişilere makul düzeyde bir maaş
ödenmesi gerekmektedir.
TİHEK Kanunu md. 10(8)’de üyelik güvencesine yer verilmiştir ve görev süreleri dolmadan üyelerin görevlerine son verilemeyeceği düzenlenmiştir. Ancak yukarıda
da belirtildiği gibi 703 sayılı KHK ile yapılan değişiklik sonrasında üyelik süreye tabi
olmaktan çıktığı için “üyelerin süreleri dolmadan herhangi bir nedenle son verilemez”
ifadesi anlamını yitirmiştir. Md. 10(8)’de ayrıca belirli şartlarda Cumhurbaşkanı veya
görevlendireceği bakanın onayıyla üyeliğe son verilebileceği düzenlenmiştir. Bu şartlar
şöyledir: Üyelerin, atanması için gerekli şartları taşımaması ya da sonradan kaybetmesi;
Kurul kararlarını süresi içinde imzalamaması; Kurul tarafından kabul edilebilir mazereti
olmaksızın bir takvim yılı içinde toplam beş Kurul toplantısına katılmaması; ağır hastalık veya engellilik nedeniyle iş göremeyeceğinin sağlık kurulu raporuyla belgelenmesi;
görevi ile ilgili olarak işlediği suçlardan dolayı hakkında verilen mahkûmiyet kararının
kesinleşmesi; geçici iş göremezlik hâlinin üç aydan fazla sürmesi; devlet memuru olmayı engelleyen bir suçtan mahkûm edilip de cezasının infazına fiilen başlanması. Anılan
düzenleme üyelerin azli ile ilgili bir düzeyde koruma sağlamaktadır.
TİHEK Kurulu üyelerinin sorumluluklarının mevzuatta düzenlenmiş olduğu görülmektedir. TİHEK Kanunu md. 10(9)’da Kurul üyelerinin statüleri ile bağdaşabilecek ve
bağdaşamayacak faaliyetleri mevzuatta belirlenmiştir. Buna göre üyelerin özel bir kanuna dayanmadıkça, Kuruldaki görevlerinin dışında resmi veya özel bir görev alması;
dernek, vakıf, kooperatif ve benzeri yerlerde yöneticilik ve denetçilik yapması; ticaretle
uğraşması; serbest meslek faaliyetinde bulunması ve hakemlik ve bilirkişilik yapması
yasaklanmıştır. Üyelerin, görev yaptıkları sürece eski görevleri ile olan ilişikleri kesilmektedir.
TİHEK Kanunu md.10(13)’e göre Başkan ve üyeler için soruşturma yapılması Cumhurbaşkanı veya görevlendireceği bakanın iznine tabidir ve bu durumda 4483 sayı47 Kucsko-Stadlmayer, s. 13.
48 National Human Rights Institutions, s. 11, para. 80-81.
49 Kucsko-Stadlmayer, s. 15.
27