BİR İNSAN HAKLARI KORUMA MEKANİZMASI OLARAK ULUSAL EŞİTLİK KURUMLARI: KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU VE TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMU ÖRNEĞİ
Kanunu md. 4(1)(a)’ya göre Sayıştay denetimine tabidir. Bu nedenle TİHEK’in kamu
hizmeti sunan bir kurum olarak kamu hukukuna ve diğer kamu kurumları gibi mali
hesapverebilirlik ve harcama ile ilgili kurallara tabi olduğu görülmektedir.
Bağımsızlık açısından gündeme gelen bir başka konu yürütme ve yasama organı dışındaki STÖ ve sendika gibi örgütlerden bağımsızlıktır. Eşitlik kurumlarının ayrımcılıkla
mücadele açısından bağımsızlıkla beraber tarafsız olarak da algılanması gerekmektedir. Bu
durum kurumun itibarını ve meşruiyetini artırılması açısından da önem taşımaktadır. Aksi
durum kurumun STÖ ve sendikalar gibi bir baskı grubu olarak algılanmasına ve kurumun
yaptığı çalışmalara yönelik bir önyargının ortaya çıkmasına yol açabilecektir. Bu durumun
önüne geçilmesinde işlevli olabilecek bir yöntem yukarıda da üzerinde durulan STÖ ve işçi
ve işveren örgütlerinden temsilcilerin kurum içerisinde yer almasıdır. Bu yaklaşım çoğulculuğun benimsenmesi ile beraber kurumun tarafsızlığını da güçlendirecektir.75
C- TİHEK ve Çalışma Yöntemleri
1. TİHEK’in Yetkileri
Uluslararası standartlara göre TİHEK’in yetki ve görev alanına giren bütün konularda
serbestçe hareket edebilmesi, özgürce araştırma yürütebilmesi gerekmektedir. TİHEK’in
kendisine gelen başvuruları resen dikkate almasını veya yetki ve görev alanlarına giren
bir konuda resen araştırma yürütmesini engelleyen bir düzenleme göze çarpmamaktadır. Bununla birlikte TİHEK Kanunu md. 17(4)’te “Yasama ve yargı yetkilerinin kullanılmasına ilişkin işlemler, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu kararları ile Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler başvurunun konusu olamaz.” ibaresi bazı
konularda Kurumun araştırma yürütmesini engellemektedir. Söz konusu düzenleme
ile TBMM tarafından kabul edilen bir kanunun ya da alınan bir kararın; Hâkimler ve
Savcılar Kurulu’nun meslekten çıkarma cezasına ilişkin olanlar dışındaki kararlarına;
Yüksek Askeri Şura’nın terfi işlemleri ile kadrosuzluk nedeniyle emekliye ayırma işlemlerinin; Yüksek Seçim Kurulu kararlarının ve spor federasyonlarının spor faaliyetlerinin
yönetimine ve disiplinine ilişkin kararlarının ayrımcılığa yol açtığına dair şikâyetlerin
Kuruma yöneltilmesi mümkün olamayacaktır.
TİHEK Kanunu md. 20(3)’e göre Kurul ve yetkili Kurum personelinin gerek görülmesi halinde inceleme ve araştırma konusuyla ilgili olarak tanık veya ilgili kişileri
dinleyebilmektedir; md. 19(4)’e göre de Kurumun inceleme ve araştırma konusuyla ilgili
istediği bilgi ve belgelerin 30 gün içinde verilmesi zorunlu tutulmuştur ve aksi bir durumda md. 25(3)’e göre idari para cezası uygulanmaktadır. Bu nedenle TİHEK’in yetkisi
dahilindeki bir konuyu değerlendirirken gerekli gördüğü durumlarda kişileri dinlemesinin ve herhangi bir bilgi veya belgeyi elde edebilmesinin mümkün olduğu söylenebilir.
Ancak, bilgi ve belgenin verilmediği durumda uygulanan idari para cezasını (2020 yılı
için idari para cezasının alt sınırı 899 TL, üst sınırı ise 3.602 TL olarak belirlenmiştir)76
etkili görmek mümkün değildir. Bu tür bir yaptırım olumlu olmakla birlikte talep edilen
bilgi ve belgeleri vermeyen kişi ve kuruluşlar hakkında suç duyurusunda bulunulabileceğine dair bir düzenleme göze çarpmamaktadır.
75 Rikki Holtmaat, Catalysts for Change: Equality Bodies According to Directive 2000/43/EC, European Commission, Belgium, 2006, s. 35.
76 Bkz, TİHEK, 2020 Yılı İdari Para Cezaları, https://www.tihek.gov.tr/2020-yili-idari-para-cezalari/ (erişim: 31.07.2020).
33