BİR İNSAN HAKLARI KORUMA MEKANİZMASI OLARAK ULUSAL EŞİTLİK KURUMLARI: KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU VE TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMU ÖRNEĞİ (Venedik İlkeleri)6 üzerinden değerlendirme yapılacaktır. Bu ilkeler ve standartlar bağlayıcı olmamakla birlikte Paris ilkeleri özelinde akreditasyon kabul edilmesiyle bu standartlar daha önemli hale gelmiştir. İlkeler üzerinden değerlendirmeler karar analizlerinde değil, kurumun yapısal özellikleri ve işleyişine ilişkin bölümlerin sonlarında yer almaktadır. Ayrımcılık iddialarına ilişkin olarak TİHEK’e olduğu gibi KDK’ya da başvuru yapılması mümkündür. Kuruma yapılan başvuru sayısı yıllar içerisinde artmışsa da Kuruma yapılan başvuruların niteliği sayısı kadar önemli bir göstergedir. Bu nedenle çalışmada yapısal göstergelerin yanısıra karar verme süreci ve başvurulara ilişkin istatistiklere yer verilecektir. Kuruma yapılan ayrımcılık başvuruları seçilirken hem Kuruma yapılan bilgi edinme başvurusuna verilen yanıt, hem daha önce yayımlanan seçme kararlar, hem de Kurumun 2020’de kullanıma açılan karar bilgi bankasında (https://kararlar.ombudsman.gov. tr/Arama/Index) yer alan kararlar arasından seçilen kararlar değerlendirilmiştir. Ayrıca, EŞHİD tarafından yapılan bir başvuru sonucunda verilen ancak yayımlanmayan bir karara da değinilmiştir. A. KURUM’UN YAPISAL ÖZELLİKLERİ Kurum, bir başdenetçi ve beş denetçiden oluşmaktadır. Denetçiler ve başdenetçi Meclis Başkanlığı tarafından ilân edilen başvuru süresi içinde, kanunda belirtilen nitelikleri taşıyanlar aday adayı olmak üzere başvuruda bulunurlar. Türkiye Büyük Millet Meclisi Dilekçe Komisyonu ile İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu üyelerinden oluşan Karma Komisyon Başdenetçi aday adayları arasından üç adayı, başvuru süresinin bittiği tarihten itibaren on beş gün içinde belirleyerek Genel Kurula sunulmak üzere Başkanlığa bildirir. Genel Kurulda yapılan seçimde Başdenetçi, ilk oylamada ve çoğunluk sağlanamadığı takdirde yapılacak ikinci oylamada üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile seçilir. Bu oylamada da çoğunluğu sağlanamadığı takdirde üçüncü oylamaya geçilir ve üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyunu alan aday seçilmiş sayılır. Komisyon sonraki on beş gün içinde denetçi seçimlerini yapar. Denetçilerin bağımsızlığını ve tarafsızlığını sağlayabilmek üzere KDK Kanunu’nun 12. maddesinde hiçbir organ, makam, merci veya kişi, Başdenetçiye ve denetçilere görevleriyle ilgili olarak emir ve talimat veremeyeceği, genelge gönderemeyeceği, tavsiye ve telkinde bulunamayacağı hükmüne yer verilmiştir. Bunun dışında Başdenetçi ve denetçilerin görevlerini yerine getirirken tarafsızlık ilkesine uygun davranmak zorunda olduğu belirtilmiş ve 13. maddede görevlerine başlarken bu doğrultuda yemin edecekleri öngörülmüştür. Başdenetçi ve denetçilerin görev süresi dört yıldır ve en fazla iki dönem görev yapabilirler. Bu dört yıl içerisinde başdenetçi ve denetçiler görevden alınma konusunda belli güvencelere sahiptir. İstifa, ölüm gibi durumlar dışında görevlerinin sona ermesi ancak Kanunda belirtilen nitelikleri taşımadıklarının sonradan anlaşılması veya bu nitelikleri seçildikten sonra kaybetmeleri hâlinde veya seçilmeye engel bir suçtan dolayı kesin hüküm giyme veya kısıtlanma hallerinde mümkündür. Kurum, her takvim yılı sonunda yürütülen faaliyetleri ve önerileri kapsayan bir rapor hazırlayarak Komisyona sunar. Komisyon, bu raporu ara verme ve tatil dönemleri hariç olmak üzere iki ay içinde görüşüp kendi kanaat ve görüşlerini de içerecek şekilde özetler ve Genel Kurula sunulmak üzere Başkanlığa gönderir. Komisyonun bu raporu Genel Kurulda ivedilikle görüşülür. 6 https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2019)005-e 56