7 GİRİŞ Engellilerin insan hakları yeni veya ayrı bir insan hakları kategorisi olmayıp, engelli kişilerin herkes için geçerli olan medeni, siyasi, ekonomik, kültürel ve sosyal bütün hakları kapsamaktadır. Engellilerin bu haklardan eşit fırsatlarla yararlanmasına ilişkin çeşitli araç ve yükümlülüklerin varlığına rağmen engelli bireyler, haklara eşit erişimde sistematik olarak ayrımcılığa ve hak ihlaline maruz kalmaktadır. Türkiye’nin de taraf olduğu Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi (BMEHS) güvence altına alınan hakların devletler tarafından hayata geçirilmesinin denetimi/izlenmesini ve bu süreceengellilerin bizzat kendilerinin ve kendilerini temsil eden engelli örgütlerinin de katılımını öngörmektedir. İnsan haklarına saygıyı güçlendirerek, ayrım gözetmeksizin herkesin haklara eşit fırsatlarla erişimini sağlamanın önemli araçlarından biri de farklı gruplar bakımından izleme ve raporlama faaliyetidir. Hakların kullanımında ve uygulanmasında ayrımcılık alanlarını tespit etmek; hak ihlallerini belgelemek ve insan hakları mekanizmalarının işlerliğini güçlendirmenin yanında savunuculuk faaliyetleri geliştirmek bakımından da önemlidir. Hak eksenli bir izleme faaliyeti; engellileri hayırseverlik faaliyetlerinin ya da başkalarınca alınan kararların nesnesi olarak görmez, aksine onları insan topluluğunun bütün çeşitliliğini (Yaş, cinsiyet kimliği, inanç, etnik köken vb.) içeren özneler, yani hakların sahipleri olarak gören bir yaklaşımla yapılabilir. Toplumsal cinsiyete ve diğer ikincil dezavantaj riski bulunan gruplara odaklanmayan bir izleme faaliyeti insan hakları perspektifinden yoksun kalacaktır. Ülkemizde engellilerin uluslararası hukuk ve ulusal mevzuat tarafından güvence altına alınan haklara erişiminin sistematik olarak izlenmesi ve raporlanması engelli haklarının uygulanmasına ve geliştirilmesine katkı sunacaktır. Mevcut durumda engellilerle ilgili istatistiki verinin yetersizliği, hak temelli çalışan engelli örgütlerinin sayı ve kapasitelerindeki eksiklikler, izleme ve raporlama faaliyetinin nasıl bir yöntem kullanılarak yapılması gerektiği gibi konular Türkiye’de engelli haklarının uygulanmasını etkin bir biçimde izlenmesini ve raporlaştırılmasını güçleştirmektedir. Eşit Haklar İçin İzleme Derneği (ESHİD) olarak engellilerin haklarının izlenmesi için hak odaklı çeşitli gösterge ve metodları içeren bir kılavuzun sivil toplum kuruluşlarının izleme faaliyetlerini kolaylaştıracağı düşüncesiyle bu kılavuzu yayınlıyoruz. Elinizdeki kılavuz merkezi York Üniversitesi’nde (Kanada) bulunan ve Disability Rights Promotion International isimli uluslararası bir projenin uzmanları tarafından hazırlanmış olan Engelli Hakları İzleme Rehberi (A Guide To Disability Rights Monitoring) yanında göstergeler ilgili veriler sunan Anna Lawson ve Mark Priestley tarafından (Mayıs 2009) “BMEHS’nin Avrupa’da Uygulanışının İzlenmesi: Göstergelerin Belirlenmesi ve Kullanılmasının Esasları” başlığıyla Avrupa Komisyonu tarafından desteklenen Avrupa Engellilik Uzmanları Akademik Ağı (ANED/ Academic Network of European Disability Experts) ve yine aynı yazarlar tarafından 2009 yılında hazırlanan “Avrupa’da Engellilikte Eşitlik Göstergeleri Ön Hazırlık Gösterge Listesi” başlıklı iki ayrı rehberin ilgili bölümlerinin çevirilerinden oluşmaktadır. Yayınladığımız haliyle bu kılavuz bir yandan izleme faaliyetinde göstergelerin nasıl belirlenmesi gerektiğine yönelik örnekler sunarken, diğer yandan bireysel deneyimler, medya,