Adalete erişim kavramı kişinin yargılama giderlerini karşılayamayacak durumda olduğu zaman yargılama giderlerinden muaf tutulmasını ve belirli durumlarda ücretsiz bir avukatın hukuki yardımından yararlanma hakkını da
kapsamaktadır. İnsan hakları bağlamında değerlendirildiğinde de adli yardım
ve adalete erişimin, “adil yargılanma hakkı” ile ayrılmaz bir bağı söz konusudur. Adli yardım, devlete yüklenmiş bir görev olması bakımından kamu
hizmeti statüsü taşımaktadır. Anayasa’da yer alan hükümler adalete erişim ile
ilgili yeterli güvenceyi sunmaktadır.
Yargılama giderleri, bir davada yargılama için zorunlu olan bir iş ve hizmetin
gerektirdiği tüm harcamalardan oluşmaktadır. Yargı sürecindeki masraflar,
mahkemeye başvurma hakkının özünü zedeleyecek şekilde bir engel yaratmamalıdır. Yargı makamlarının davaya bakmak için aldıkları mahkeme masrafları ile başvurucunun mahkeme kanalıyla iddiasını ispat etme menfaati arasında
iyi bir denge sağlanmalıdır. Dava masrafı çok yüksek tutularak, mahkemeye
ulaşma hakkının özü zedelenmemelidir. Adli yardım olmaması durumunda,
hukuk davaları ve idari davalardaki yüksek dava masrafları mahkemeye etkili
ulaşma hakkını ihlal edebilir.
Türkiye’de yargılama usulleri hukuk yargılaması, ceza yargılaması ve idari
yargılama olarak üçe ayrılmaktadır. Bir kişi hakkında ceza davası açıldığı durumda Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 150. maddesine göre suç ayrımı yapılmaksızın bir avukatın hukuki yardımından yararlanma hakkı söz konusudur.
Ayrıca ceza davasında sanık tarafından herhangi bir harç ödenmesi gerekmediği için adli yardım açısından bir sorun gündeme gelmemektedir.
Türkiye’de hukuk yargılamasında ve idari yargılamada avukatla temsil zorunluluğu yoktur. Öte yandan giderek karmaşıklaşan yargılama usulleri birçok
durumda fiilen bunu zorunlu hale getirmiştir. Avukatlık Kanunu’nun 176.
ve devamındaki maddeler avukatlık ücretlerini ve diğer yargılama giderlerini
karşılama olanağı bulunmayan kişilere baroların adli yardım servisleri vasıtasıyla avukatlık hizmeti sunulmasını düzenlemektedir. Maddi durumu iyi
olmayan kişiler belirli koşulları yerine getirmek kaydıyla barolara başvurarak
herhangi bir hukuki konuda yardım almak için bir avukatın ücretsiz olarak
görevlendirilmesini talep etme hakkına sahiptir.
Yargılama giderleri bakımından adli yardım konusu, Hukuk Muhakemeleri
Kanunu’nun (HMK) 334-340. maddeleri arasında düzenlenmiştir. HMK’nın
334. maddesi ile kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin, gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen veya tamamen
ödeme gücünden yoksun olan kimselerin, iddia ve savunmalarında, geçici hukuki korunma taleplerinde ve icra takibinde, taleplerinin açıkça dayanaktan
yoksun olmaması kaydıyla adli yardımdan yararlanabilecekleri belirtilmiştir.
Maddede ayrıca yabancılar açısından karşılıklılık (mütekabiliyet) şartı aranmıştır. Dolayısıyla yabancılar bakımından yoksulluk ve açıkça dayanaktan
yoksun olmama ölçütleri yanında ayrıca karşılıklılık esası noktasında üçüncü
bir ölçüt daha öngörülmüştür.
43
Untitled-1.indd 43
27.01.2016 21:43