D İ N , TO P LU M S A L C İ N S İ Y E T V E K Ü LT Ü R E O D A K L A N A R A K D E R S K İ TA P L A R I N I N İ Ç E R İ Ğ İ N İ N K A P S AY I C I H A L E G E T İ R İ L M E S İ
İnsan haklarını entegre etmek
İnsan hakları, kültür, cinsiyet veya din farklılıklarından bağımsız olarak tüm bireylerin
eşitliğini ve değerini koruyan, genellikle
uluslararası sözleşmelerde yer alan ahlaki
ve yasal normlardır. Ders kitapları bu mesajı
öğrencilere iletmede hayati bir rol oynamaktadır, ancak aynı zamanda hürriyet, eşitlik
ve ayrımcılık yasağını garanti altına almak
için hükümetler tarafından onaylanmış gerçek uluslararası belgeleri dikkate almak da
önemlidir.15 Bu belgelerin incelenmesi öğrencilerin bakış açılarını genişletir, öğrencileri
topluma yapıcı bir şekilde katkıda bulunmayı öğrenmeye ve eleştirel düşünmeye teşvik
eder. Dahası, bu tür araçların var olduğunu
ve dünyanın her yerindeki ülkeler tarafından desteklendiğini bilmek, tüm bireylerin
eşit olduğu ve saygıyı hak ettiği mesajını pekiştirir. Ders kitabı yazarları ve kullanıcıları, eşitliğin din, toplumsal cinsiyet ve kültürdeki farklılıkların ötesinde olduğu mesajını
kolaylıkla verebilirler.
Örneğin ders kitapları, dil ve sanattaki
farklılıklar gibi çeşitli kültürel ifadelerden
örnekler vererek dünyadaki ve bir toplumdaki kültürel çeşitliliği gösterebilir. Ders
kitapları bir adım ileriye gidip, kültürel
çeşitliliği desteklemek adına kültürel hakları da insan hakları olarak savunmalıdır.
UNESCO, kültürel hakları tanımlamanın
bile tek başına karmaşık bir konu olduğunu kabul etmektedir, zira tüm insan haklarının kültürel bir boyutu vardır. Kültürel
haklar ile medeni veya siyasi haklar arasında kimi zaman gerilimin olduğu yasal
bağlamlarda durum özellikle karmaşıktır.16
Bununla birlikte, kültürlerin hayatta kalması için kültürel çeşitliliğin önemi göz önüne
alındığında, kültürlerarası eğitim politikası
bu çeşitliliği keşfetmeyi, geliştirmeyi ve korumayı amaçlamalıdır. Buradaki zorluk evrensellik ile kültürel çoğulculuk arasındaki
doğru dengeyi bulmaktır.
Toplumsal cinsiyet açısından ders kitapları,
tarih boyunca meydana gelen değişiklikleri
inceleyerek haklar konusunda tartışma başlatabilir. Yüzyıllar boyunca dünyanın her
yerinde eşit haklar (erkekler ve kadınlar için
veya diğer bazı nüfus kategorileri için) kural
değildi. Kadınlar ayrıca maaşlar, işe erişim,
eğitim ve benzeri konularda her türlü ayrımcılığa maruz kaldı - ve hala da kalıyorlar. Ders kitapları erkeklerin ve kadınların
durumunun nasıl değiştiğini göstermelidir.
Amaç, her bir toplumsal cinsiyetin rolünü
ve statüsünü tarihsel bir bağlamda açıklamak, ulusal mevzuata veya eşitliği teşvik
etmeyi amaçlayan uluslararası sözleşmelerin onaylanmasına atıfta bulunurken diğer
dönemlerle ve toplumlarla karşılaştırmalar
yapmaktır. Geçmişten bu yana kaydedilen
ilerlemeleri örneklemek, kadın haklarının
korunmasının kadınları nasıl güçlendirdiğini, yaşamın her alanında rollerin genişlemesine ve genel olarak toplumun iyileşmesine
yol açtığını açıklamaya yardımcı olur.
Ders kitapları din ile ilgili olarak haklar ve
dini özgürlükler arasındaki çeşitli ilişkileri
örnekleyebilir. Örneğin, bazı ülkelerde, medeni hukuk ile dini hukuk arasında dini yasal ve siyasi kurumlardan ayıran bir ayrım
vardır.
Bu tür ülkelerde vatandaşlık bir dine mensubiyet olarak tanımlanmaz ve tüm vatandaşlar inançlarına, kökenlerine veya bağlılıklarına bakılmaksızın eşittir.
Bazı ülkelerde ise Tanrı'ya veya resmi bir
dine atıf Anayasa'da yer almaktadır. Dinler,
dini farklılıklar ve haklar hakkındaki tartışmalar bu nedenle çoğu kez yasal ve politik çerçevelere bağlıdır. Ders kitaplarının
bu etkileşimlerin çeşitliliğini ve karmaşıklığını doğru bir şekilde yansıtması önemlidir. Aşağıdaki tablo ders kitabı yazarlarının
ve kullanıcılarının haklarla ilgili soruları
değerlendirirken karşılaştıkları en önemli sorunlara genel bir bakış sağlamakta ve
bunların nasıl ele alınacağına dair örnekler
içermektedir.
15 Bu araçların kapsamlı bir listesi için Ek’e bkz.
16 Kültürel Çeşitliliğe ve Kültürlerarası Diyaloğa Yatırım Yapmak. UNESCO Dünya Raporu
20