Toplantı ve Gösteri Hakkı İzleme Raporu
biçimi olarak halk masalları, karnavallar, vs. politik kılık değiştirme sanatlarından bazılarıdır. Türkiye’de örneğin toplu taşıma araçlarında son dönemde sıkça karşılaştığımız
homurdanmaları, rakı festivallerini, vs. bu çerçevede düşünmek mümkün. Ayrıca, direnişin gizli biçimleri arasında alay etme, mizah, dalkavuk söylemi, kodlanmış dil oyunları ile
ayak sürümenin de özel bir yeri olduğunu belirtelim.
Buna karşılık Asef Bayat, İran örneğinde direniş ve protestonun gündelik yaşama
içkin olduğunu ve gündelik yaşam pratikleri ile karşı çıkıldığını bize gösterir. Başka çok
sayıda örnek gibi İran örneği de bize, “hoşnutsuz madun grupların –yoksullar, gençler,
kadınlar ve siyaseten marjinalleştirilmişlerin- ne polis devletlerinin komutlarına boyun
eğerek edilgen bir biçimde boş boş oturduklarını ne de talihlerini kaderin yazgısına bıraktıklarını gösterir” (Bayat 2015:17). Bu gruplar, örgütlü mücadelenin bedellerinin ve
risklerinin çok yüksek olduğu bir ortamda gündelik hayatın sıradan pratikleriyle bireysel
direnişler geliştirir. Bunlar, sessiz, bireysel, gündelik hayatın olağan pratiklerinin içine karışmış, baskıya karşı daha esnek yapıda birer pratik siyasetidir. Otoriter rejimlerde/sistemin
kapandığı dönemlerde fail olmayı mümkün kılar (Bayat 2015: 48-49). Örneğin İranlı kadınların örtünme zorunluluğunu aşmak için başörtüsünü saçları kısmen görünecek şekilde
takmaları, “erkek işi” sayılan işlere girişmeleri bu çerçevede düşünülebilir.
Asef Bayat yine İran örneğinden yola çıkarak “sıradan olanın sessiz tecavüzünden”
söz eder. Sessiz tecavüz, “bireylerin ve ailelerin, hayatları için temel ihtiyaçları (barınacak
yer, iş, vs.) karşılamak üzere, sessiz, mütevazı, bir tarzda kolektif olmayan, fakat uzun süre
devam eden doğrudan eylemidir. Sıradan insanların hayatta kalabilmek ve hayatlarını sürdürebilmek için mülk ve iktidar sahibi olanlara doğru suskun, uzun vadeli, fakat yaygın
ilerleyişini anlatır” (Bayat 2015: 82). Kaçak elektrik kullanımı, siyasal işportacılık, ev ve
otel işgali, gecekondu yapımı, vs. sessiz tecavüz kavramsallaştırmasının somut örnekleridir.
Bayat buna “arka sokak siyaseti” de diyor. James Scott’taki “gizli senaryolar” ile Asef Bayat’taki “sessiz tecavüz” birbirine yakın kavramsallaştırmalardır. Gizli senaryoların direniş
başlatma ihtimali de mevcut. Açıkça vergi isyanı yerine vergi kaçırma, vicdani redçi olmak
yerine askerden kaçma, vs. gizli senaryolara örnek teşkil eder.
Otoriter sistemlerde protesto sadece örtük/gizli ve bireysel biçimde ortaya çıkmaz;
bazen de kolektiftir, ancak sanat gibi daha nötr ve korunaklı alanlara kaymıştır.
2. Sanat ve protesto
Cehennem içeriden geçersiz ilan edildiğinde,
cehennemliği son bulur.
John berger
Otoriter sistemlerde protestocular çoğu kez repertuvarlarını daha nötr alanlara taşırlar.
Protestocuların bir denetlenemeyecek alanlar arayışı söz konusudur ve bu arayış sonucunda, protestolar otoriter sistem tarafından tamamıyla kontrol edilemeyen alanlara kayar.
Bu alanların başında sanat gelir. Otoriter sistemlerde protestonun sanat alanına kayması
aslında iki nedenledir: bir yandan, daha az kontrol edilen bir alan olması, diğer yandan da
otoriter sistemlerde duygulara seslenmenin, duyguların mobilizasyonunun önemli olması nedeniyle. Duyguların kitleleri seferber edici etkisi en çok da sanat alanında mümkün
olabilir. Gündelik yaşamında, sokakta tepkisini dile getiremeyen bir kişinin izlediği bir
tiyatro oyununda, eserden etkilenip kuvvetle alkışlayıp fikre/eleştiriye destek vermesi,
salonda slogan atması gibi. Müziğin duyguları ve böylelikle bireyleri, kitleleri harekete
geçirici etkisi üzerine de uzun zamandır çalışmalar yapılıyor (Traïni 2008; Siméant &
Traïni 2016). Aynı şekilde sinema önemli bir protesto alanı; bireysel siyasallaşmaya ve
kitle seferberliğine katkısı biliniyor. İran sineması bu açıdan çarpıcı bir örnek. Müzik,
62