BİR İNSAN HAKLARI KORUMA MEKANİZMASI OLARAK ULUSAL EŞİTLİK KURUMLARI: KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU VE TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMU ÖRNEĞİ Kurumun engelli ayrımcılığına ilişkin erken tarihli önemli bir kararı otizmli bir öğrencinin güzel sanatlar lisesi giriş sınavında makul uyumlaştırma yapılmamasına ilişkin C.G. kararıdır.14 Kararda engelli çocuk hakları vurgusu ile Çocuk Hakları Komitesi 9 sayılı Genel Yorum’a ve Avrupa Sosyal Haklar Komitesi kararına atıf yapılması ve makul uyumlaştırma yapılmamasının ayrımcılık olarak nitelendirilmesi önemlidir.15 Daha sonraki tarihlerde bu karara benzer biçimde işitme engelli üniversite öğrencileri için makul uyumlaştırma yapılmamasının ayrımcılık olarak nitelendiği iki karar daha vardır.16 Benzer şekilde, ÖSYM sınavlarına ilişkin olarak fiziksel engelli kişinin ek süre talebinin değerlendirilmesi gerektiği yönündeki tavsiye kararında soru örnekleri üzerinden ek süre ihtiyacının analiz edilmesi ayrımcılığın ispatlanmasında mahkemelerden farklı tutumunun bir göstergesi olabilecektir.17 Yine görme engelli bireyin okuyucu işaretleyici yerine elektronik büyüteç kullanma talebinin reddedilmesine ilişkin başvuruda sınav güvenliği açısından gerekli önlemlerin alınarak elektronik büyüteçe izin verilebileceği, uygulamanın hakkaniyete aykırı olduğu gerekçesiyle tavsiye kararı verilmiştir.18 Bunların dışında eğitimde engelli öğrencilere karşı ayrımcı tutumlar nedeniyle yapılan başvurularda tavsiye kararları verilebilmiştir. Bu başvuruların önemli bir özelliği ispat standartları ve idarenin uygulamalarının değiştirilmesi açısından yargısal denetim yolunun çok etkili olmayabilecek başvurular olmasıdır. Örneğin; bir kararda okul öncesi kaynaştırma öğrencisi için destek eğitim odası açılmadığı, çocuğa gerekli eğitim desteğinin sağlanamadığı, personel ihtiyacının karşılanamadığı ve özel eğitim hizmetleri kurulu, rehberlik ve araştırma merkezleri, okullar, kurumlar ve ailenin iş birliğinin yeterli ölçüde olmadığı, çocuğun ihtiyaçlarına uygun eğitim ortamının gecikmeli olarak sağlandığı, akademik veriler ışığında kaynaştırma modelinin sınırlı kaldığı değerlendirmesiyle çocuğun eğitiminden geri kaldığı dönemin telafi edilmesi ve aileye gerekli danışmanlık hizmetinin verilmesi ve kaynaştırma programındaki sorunların giderilmesi yönünde tavsiye kararı verilmiştir.19 Kararda ayrımcılık nitelemesi yapılmamakla birlikte bu karar da makul uyumlaştırma kararı olarak değerlendirilebilecektir. Erişilebilirlikle ilgili bir başvuruda, başvuran metro durağındaki hissedilebilir yüzey uygulamasının erişilebilirlik standartlarına uygun olmaması nedeniyle kaza geçirmiş ve mevcut uygulamanın erişilebilirlik standartlarına uygun hale getirilmesi ve gördüğü zarar sebebiyle tazminat ödenmesi talebinde bulunmuştur. Kurum maddi zararın ispatlanmadığını belirtmiş ve manevi tazminata hükmetmeyerek sadece ilgili idarenin özür dilemesine karar vermiştir.20 Kişinin ayrımcı bir uygulama nedeniyle bedensel zararı söz konusu olan bir durumda maddi zarar ispatlanamazsa bile manevi tazminat talebinin 14 022013/1064, 06.06.2014. 15 Buna karşılık idare karara uymamış ve başvurucu dava açmıştır. Davada idare mahkemesi yürütmenin durdurulması kararı vermişse de kararda bu tür uluslar arası kaynaklara yer verilmediği gib ayrımcılığa ilişkin bir değerlendirme de yapılmamıştır. Mersin 2. İdare Mahkemesi, 29.08.2014, E. 2014/324 (YD) (Yayımlanmamıştır. Karara erişmemi sağlayan gazeteci Umay Aktaş Salman’a teşekkür ederim.) 16 2016/4990 ve 2017/384 sayılı başvurular. 17 2016/1863, 28.10.2016. (https://www.ombudsman.gov.tr/contents/files/Engelli%20Adaylara%20Ek%20S%C3%83%C2%BCre%20 Verilmesi%20Talebi%20Hakk%C3%84%C2%B1nda.pdf) Kararda da atıf yapılan Danıştay kararlarında disleksi öğrencilerin ek süre talebinin reddi hukuka uygun bulunmasına karşılık KDK bu yaklaşımı benimsememiştir. (Atıf yapılan kararlar: Danıştay 8. Dairesinin 2014/4195 Esas, 2016/3641 Karar sayılı ve 13/04/2016 tarihli Kararı ile 2014/4582 Esas, 2016/3856 Karar ve 18/04/2016 tarihli kararları) 18 2014/1275. Kararda işlemin “hukuka uygun olduğu tespit edilmekle birlikte, bilirkişinin dosya kapsamına uygun, ayrıntılı ve gerekçeli mütalaası karşısında ve yukarıda değinilen ulusal ve uluslararası mevzuat hükümleri ile hak, adalet ve nesafet ilkeleri gereği” kararın verildiği belirtilmiştir. Bazı başka kararlarda da gözlenebilen bu durum ulusal ve uluslararası mevzuat gereği denirken hukuka uygun nitelemesini içermektedir. 19 2018/12566, 3.5.2019. 20 Başvuru no. 2018/10289, 1.7.2019. 66