60 Sivil Toplum Örgütleri İçin Engelli Hakları İzleme Rehberi Ayrımcılık yapmama ve eşitlik Haklar, herkes için güvence altına alınmıştır. İnsanların, engellilik, ırk, cinsiyet, dil, din, siyasi veya diğer görüşleri, milliyet, sosyal köken, mülkiyet, doğum veya yaş temelinde haklarından mahrum bırakılmaları ayrımcılıktır. Ayrımcılık, bir grup insan karşısında başka bir gruba karşı iltimas geçildiğinde ortaya çıkar. Ayrımcılık önyargılara dayalı olabileceği gibi her durumda haksızlıktır. Engelli kişilerin insan haklarından yararlanmasını engelleyecek şekilde sonuç doğuran her türlü yasa, politika, program, eylem veya eylemsizlik ayrımcılıktır. Herkes insan haklarından eşit bir şekilde yararlanma hakkına sahiptir. Haklar, sorumluluklar ve fırsatlar bir kişinin engelli veya engelsiz doğmuş olmasına bağlı değildir. Bu ilke, engelli kişilerin engelsiz insanlarla tam tamına aynı muameleye tabi tutulacağı anlamına gelmez. Daha ziyade toplum, engelli kişilerin haklarını tam anlamıyla kullanabilmeleri için ihtiyaç duydukları şeylere sahip olmalarını sağlamalıdır. Bazen engelli bir kişinin haklarından tam anlamıyla yararlanabilmesi için ihtiyaç duyduğu şeyle engelsiz bir kişinin ihtiyaç duyduğu şey aynı olacaktır; bazı durumlarda ise farklı olacaktır. Farklılıklara Saygı Farklılıklara saygı ilkesi, engelli kişileri insanların çeşitliliğinin bir parçası olarak tanınması ve kabul edilmesi anlamına gelir. Farklılık bir kişinin haklarından ve onurundan mahrum bırakılması için gerekçe olamaz. Değişme sorumluluğu bireye değil, topluma ve devlete aittir. Toplum ve devlet, çeşitliliği tanımalı ve engelliliğin temsil ettiği farklılık karşısında içermeci olmanın yollarını bulmalıdır. Aşağıda altıncı sütunda yapılan analize bir örnek verilmiştir: Örnek: Kanada’dan Ulaşım Örneği: Kanada’da hem federal hem il düzeyinde engelli kişilerin kişisel hareketlilik ve ulaşım haklarını koruyan yasa ve düzenlemeler bulunmaktadır (ör. 1998 yılında Kanada Ulaştırma Ajansı tarafından kabul edilen Şehirlerarası Otobüs Ulaşımı Uygulama Kuralları ve Müşteri Hizmetleri Erişilebilirlik Standartları, Ontario). Ontario’da Toronto şehrinde anaakım ulaştırma sistemleri (otobüsler, taksiler ve metro) engelli pek çok kullanıcı açısından hala erişilebilir değildir. Bu açığı gidermek için şehirde engelli kişiler için özel bir ulaşım sistemi işletime alınmıştır (Wheel-trans). Bu uygulama engelli kişiler için bireysel olarak kapıdan kapıya ulaşım hizmeti sağlamaktadır. Ancak Toronto’da yapılan kişisel izleme çalışmasında görüşülen engelli kişiler bu hizmetin veriliş şekliyle ilgili birtakım şikayetler dile getirmişlerdir. Toplanan bilgilerden bazıları aşağıdaki gibidir: “Wheel-trans sistemini kullandığınızda kontrol sizde değil. Bugün benim dönüş yolculuğun 5:30 civarında. Aslında 5:30’ta ayrılmama gerek yoktu ama şimdi orada durup beklemem gerekiyor. Belki de altıya kadar burada duracağım ama arayıp iptal edemiyorum çünkü öyle yaparsam bir ay boyunda Wheel-trans kullanamam…Dolayısıyla böyle bir durumda başka şansım yok.” (18-06-2008-görüşme16) “15 yıldır Toronto’da yaşıyorum ve hala normal ulaşım hizmetini kullanarak doğuya ve batıya doğru seyahat edemiyorum çünkü tramvay hiçbir şekilde tekerlikli sandalye açısından erişilebilir değil. Otobüsler daha erişilebilir ama normal Toronto ulaşım sistemini kullanabilsem işe ve eve gitmek için Wheel-transa bağımlı olmayacağım.” (DTA16-28-08-2008) İnsan Hakları İlkeleri Açısından Analiz: Wheel-trans engelli kişiler için bir dereceye kadar ulaşıma erişim sağlasa da, içermecilik, özerklik, insan onuru ve ayrımcılık yapmama ilkeleriyle çelişen bir şekilde işlemektedir. Kullanıcıların neredeyse hiç kontrol sahibi olmadığı ayrıştırılmış bir hizmettir. Sınırlı sayıda otobüs olması ve uzun yolculuklar yapılması nedeniyle kullanıcıların başkalarıyla eşit bir şekilde sosyal ve ekonomik katılımına genellikle ciddi engeller getirmektedir.