TÜRKİYE’DE TOPL ANTI VE GÖSTERİ YÜRÜYÜŞÜ HAKKI BAKIMINDAN İDARİ YARGININ ETKİLİ BAŞVURU YOLU OLMA NİTELİĞİ çok benzer veriler talep edilmesine karşılık, bazı cevaplarda kararlara ilişkin bilgi verilmiş; bazı kararlarda bunların daha önce duyurulan kararlar olduğu veya ilgilisine tebliğ edildiği, bazılarında ise özel araştırma gerektirmesi nedeniyle bilgi edinme hakkı kapsamı dışında kaldığı yönünde yanıt verilmiş, az sayıda başvuruya ise yanıt verilmemiştir. Verilen cevaplardan örneğin İzmir ve Diyarbakır’da hiç web sitesinde ilan edilmemesine karşılık genel yasaklama kararı verilebildiği görülmüştür.1 Bu dönemin COVID-19 Pandemisi’ni (Pandemi) kapsadığı dikkate alınarak 2020 sonrasında yasaklama kararlarında bir yoğunlaşma olup olmadığı değerlendirildiğinde, Pandemi öncesinde 2019 yılında 299 karara rastlanırken, 2020 yılında 368 ve 2021 yılında 307 karara ulaşıldığını ve bu açıdan pandeminin nicel bir fark olmaktan öte niteliksel bir fark yarattığını belirtmek gerekir. Bazı kararlarda hem Pandemi, hem kamu düzeni vb. diğer genel gerekçelere yer verildiği, Pandemi dönemi yasaklarının sokağa çıkma yasakları ile birlikte daha geniş bir coğrafyaya yayılabildiği görülmektedir. Türkiye’de pandemiyle mücadelede Umumi Hıfzıssıhha Kanunu uyarınca hıfzıssıhha meclisleri ve Sağlık Bakanlığı’nın değil, İçişleri Bakanlığı emriyle valiliklerce ve dayanak olarak güvenlikle ilgili hükümlere dayanılması da bu eğilimi arttırmıştır. Sadece 20 kararın gerekçesinde Umumi Hıfzıssıhha Meclisi kararlarına atıf yapılmıştır. İleride verilere değinilecek olmakla birlikte, yasakların belli illerde veya belli tarihlerde yoğunlaşabildiği belirtilmelidir. Bu kadar çok sayıda ve kapsamlı idari işleme rağmen idari yargıda açılan davalarda verilen yürütmenin durdurulması (YD) veya iptal yönünde karara rastlamak güçtür. Benzer şekilde, gösterilere müdahale sırasında ortaya çıkan zararların tazminine yönelik tam yargı davalarının fiilen etkili bir denetim yolu olmadığına ilişkin Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) yine yakın sayılabilecek tarihlerde verdiği çeşitli ihlal kararları bulunmaktadır. Bu ihlal kararları, toplantıya katılan kişinin gösteriye katıldığı için kusurlu sayılması veya kusur değerlendirilmesi yapılmaması gibi durumlara ilişkindir. Kararlarda daha az değinilmekle birlikte, sadece idarenin ifadelerine dayalı olarak karar verilmesi de görünen bir başka sorundur. Bu rapor, Türkiye’de toplantı ve gösteri yürüyüşlerinin yasaklanması veya ertelenmesine ilişkin işlemlere karşı açılan iptal davaları ile toplantı ve gösteri yürüyüşlerine müdahale veya güvenliğin sağlanmaması nedeniyle ortaya çıkan zararların tazmini istemiyle açılan tam yargı davalarının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 13. maddesi ve Anayasa’nın 40. maddesi kapsamında etkili başvuru yolu olarak kabul edilip edilemeyeceğine odaklanmıştır. Bu kapsamda; öncelikle Türkiye’de mevzuat ve bu işlemlere karşı başvuru yolları ile ESHİD tarafından toplanan ve 20182021 yıllarını içeren yasaklama kararı verileri incelenmiş; konuyla ilgili davalar hakkında bilgi sahibi olan avukatlarla görüşme yapılmış ve paylaştıkları dava dosyaları incelenmiştir. Türkiye’de toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının sınırları veya ilgili mevzuatın anayasa ve uluslararası sözleşmeler açısından uyumu gibi konular bu ça1 Veriler, ESHİD tarafından toplanmış olup, bu rapor bu verilerin analizini içermemektedir; sadece yasaklama kararlarında genel durumu tespit etmek bakımından verilerden yararlanılmıştır. ESHİD tarafından 2018-2021 yılları verilerini içeren ayrı rapor hazırlanmakta olduğundan verilerin ayrıntısına ve analizine yer verilmemiştir. Daha önce 2016, 2017, 2018 yıllarına ilişkin yıllık raporlar ile 2017 sonrası üç aylık izleme bültenleri için bkz. https://www.esithaklar.org/yayinlar/ 5