h. Eğitim hakkı 68. Eğitim hem kendi başına bir insan hakkı, hem de siyasi katılma hakkı da dahil olmak üzere diğer insan haklarının gerçekleştirilebilmesi için vazgeçilmez bir araçtır.120 Eğitim, herkesin özgür bir toplumda etkili katılımını sağlar.121 Eğitim hakkına saygı göstermek, korumak ve yerine getirmek için Devletlerin eğitimin tüm biçimlerinde ve seviyelerinde aşağıda belirtilen birbiri ile ilişkili ve temel özellikleri taşımasını sağlamalıdır: (a) işleyen eğitim kurumları ve programlarının mevcut olması; (b) herkesin ayrımcılık gözetilmeksizin eğitime erişebilmesi; (c) biçem ve içeğin kabul edilebilirliği; ve (d) değişen toplum ve toplulukların ihtiyaçlarına uyarlanabilirlik.122 69. Devletler, hak sahiplerini kamu işlerine katılma hakkını etkili bir şekilde kullanmabilmeleri için eğitim aracılığıyla güçlendirmelidir. Birleşmiş Milletler rehberliği vatandaşlık eğitimi programlarının geliştirilmesini ve hem kamusal hem de özel kurumlarda okul müfredatının temel bir bileşeni olarak uygulanmasını tavsiye etmektedir.123 Bu tür programlar hak sahiplerini güçlendirmeyi, katılım kültürünü teşvik etmeyi ve yerel toplulukların kendi adına harekete geçebilme kabiliyetini geliştirmeyi hedeflemelidir.124 Bu programlar ayrıca insan haklarına dair bilgiler sunmalı, toplumun katılımının önemine ve seçimle ilgili ve siyasi sistemlerin yanı sıra mevcut yasal, politik ve kurumsal çerçeveler de dahil olmak üzere farklı katılım imkanlarına yönelik kavrayışı hedeflemelidir. Erişilebilirlik ve uyarlanabilirlik ilkelerine uygun bir şekilde, dışlanmış veya ayrımcılığa uğramış kişiler ve gruplar için yurttaşlık eğitimi programlarının sağlanması ve bu kişileri kamusal yaşamın aktif katılımcıları olmaları için güçlendirmek adına okuryazarlık durumu, dil ve kültürel engeller gibi belirli zorlukların dikkate alınması gerekmektedir.125 3. Belirli sosyal gruplar ve özel tedbirler 70. Devletlerin kadınlar ve azınlıklar, yerli halklar, engelli kişiler, gençler, lezbiyen, gay, biseksüel, trans ve interseks kişiler, yoksulluk içinde yaşayanlar ve ülke içinde yerinden edilmiş kişiler de dahil ancak bunlarla sınırlı olmamak üzere belirli zorluklar yaşayan diğer sosyal grupları ayrımcılığa karşı koruma ve siyasi katılıma eşit erişim hakkı sağlama yükümlülüğü vardır. 71. Devletlerin özellikle de, siyasi ve kamusal hayatta eşit temsili sağlamak amacıyla erkekler kadar kadınların da siyasi katılıma eşit erişime sahip olmasını sağlamaya yönelik yüküm120. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi, Genel Yorum No. 13 (1999), para. 1 121. A.g.y., para. 4. Ayrıca Bkz. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Eğitimi ve Öğretimi Bildirgesi (66/137 sayılı Genel Kurul Kararı) 122. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi, Genel Yorum No. 13 (1999), para. 6. 123. Kamu işlerine katılma hakkının etkili bir şekilde uygulanmasına ilişkin Devletlere yönelik Rehber 124. A.g.y. 125. A.g.y. 33