ULUSLARARASI ENGELLİ HAKLARI KONFERANSI - ENGELLİLERİN ADALETE ERİŞİMİ John Rawls açıkça adalet kuramının adillik anlamında engelli kişilere uygulanamayacağını belirtir. “Diyelim ki hayatları boyunca tüm bireyler toplumun tamamıyla işbirliği içindeki üyeleri. Bu, herkesin toplumda normal olarak yer almaya yeterli entelektüel güce sahip olduğu ve kimsenin özellikle gerçekleştirilmesi zor olan olağandışı ihtiyaçlardan, örneğin olağandışı ve pahalı tıbbi gerekliliklerden mustarip olmadığı anlamına gelir.”12 Adalet liyakatle ilgilidir; verilen sözlerin tutulması ve kuralların uygulanmasıdır. Adalet bireyler arasında varlıkların eşit dağılımıyla ilgilidir; bu varlıkların onlara getirdiği iyilik veya mutlulukla ilgili değildir. Ancak, Amartya Sen ve Martha C. Nussbaum gibi güncel yazarlar adalet fikrine farklı bir yöntemle yaklaşmaktadır. “Eğer biz kişinin haysiyetini saf ahlak ve rasyonalite üzerinden anlarsak ve onlara fiziğe dayanan gereklilikleri eklemezsek, bu durum onları başka insanlara ihtiyaç duyan insanlar değil de melekler gibi yapar.”13 Amartya Sen ve Martha C. Nussbaum “kabiliyet yaklaşımı” adında yeni bir adalet kavramı geliştirmektedir. Bu kavram doğrudan bireylerin başarabileceği yaşam kalitesine odaklanır. Yaklaşımlarındaki farklılıklara rağmen, bu kavramdaki en önemli şey, başlangıç noktasının bireyler arasındaki farklılıkların birleştirilmesine dikkat çekmesidir. Toplumda adaletin sağlanabilmesinin koşullarının yaratılması farklılığa saygıdan geçmektedir. Amartya Sen’e göre, yaşam kalitesi “işleyişler” ve “kabiliyetler” arasındaki ilişkiye dayanır. “İşleyişler” haysiyetli bir hayata duyulan ihtiyaca işaret eder. Benim hayatımı ne haysiyetli bir hayat yapar (İyi beslenmek, kalacak yere sahip olmak)? Kabiliyetler veya özgürlükler haysiyetli ve onurlu bir hayatı temin edecek bütün değerli fırsatlara tekabül eder. (Herkes okuyabilmeli ve yazabilmeli, yer değiştirebilmeli, iş sahibi olabilmeli, evlenebilmeli ve aile sahibi olabilmelidir vs.) “Kişinin kabiliyetleri, bireyin değer vermek için sebep gördüğü farklı işleyiş kombinasyonları arasında -farklı hayat türleri arasında- seçim yapma konusunda etkin özgürlüğünü temsil eder.”14 Dolayısıyla Amartya Sen 12 John Rawls, “Kantian Constructivism in Moral Theory”, The Journal of Philosophy 77(9), 1980, s. 546. 13 M.C. Nussbaum, Frontiers of Justice. Disability, Nationality, Species Membership, The Belknap Press of Harvard University Press, 2006. 14 Amartya Sen, Development as Freedom, Oxford University Press, 1999. 26