TÜRKİYE’DE ZORUNLU DİN EĞİTİMİ - DİN KÜLTÜRÜ AHLAK BİLGİSİ DERSİ VE KİTAPLARI HAKKINDA İNSAN HAKLARI TEMELLİ BİR DEĞERLENDİRME
ölçülülük ilkesini gözeten ve ayrımcı olmayan özelliklerin hepsine birden sahip olmalıdır.36
Okulda din eğitimiyle ilgili meselelere gelince, bunlar ÇHS’nde yer alan pek çok
hakla ilişkisi göz önünde bulundurularak bütüncül bir şekilde anlaşılmayı gerektirir:
Ayrımcılık yasağı (Madde 2), çocuğun katılım hakkı (Madde 12), ifade özgürlüğü (Madde 13), düşünce, vicdan ve din özgürlüğü (Madde 14), özel yaşantının korunması hakkı
(Madde 16) bilgi edinme hakkı (Madde 17), eğitim hakkı (Madde 28), eğitimin amacı
(Madde 29) ve azınlıklara mensup bireylerin korunmasıyla ilgili (Madde 30) hükümler
özellikle öne çıkmaktadır.
ÇHK devletlerin periyodik raporlarında, “Kamuya ait okullarda ve kurumlarda verilen dinî eğitime ilişkin olarak çocukların haklarına saygı duyulmasını sağlamak üzere
alınan önlemler ve bu özgürlüğün Madde 14’ün 3. fıkrası uyarınca ne ölçüde sınırlandığı” hakkında bilgi verilmesini ister.37 Bu arada ebeveynlerin yönlendirmeleri, çocukların
“gelişen yetenekleri” ile uygun biçimde gerçekleşmelidir.
Din eğitimi bağlamında devletin negatif ve pozitif yükümlülükleri vardır. Negatif
yükümlülükler çocukları, devletin, ebeveynler dışında başka kişilerin veya kurumların
endoktrinasyonuna karşı korur; örneğin din veya inançları ne olursa olsun tüm öğrencilere zorunlu din eğitimi verilmesine izin verilmemesi buna bir örnektir. Okulda dini
eğitim zorunlu ise çocuk ayrımcı olmayan muafiyet hakkına sahiptir. Ayrıca muafiyet
hakkı kullanımının cezalandırıcı sonuçları olmamalıdır.38 Ebeveynlerin endoktrinasyonu konusu da çocuğun inanç özgürlüğü, seçim hakkı ve devletin tarafsızlığı bağlamında
ele alınmalıdır.39
Çocuklar eğitim sürecinde de din veya inanç öğretimiyle karşılaştıkları için çocuğun
eğitim hakkıyla ilgili Madde 28-29 ile Madde 14 arasında doğrudan bağlantı kurulabilir.
Madde 28
Taraf Devletler, çocuğun eğitim hakkını kabul ederler …
Madde 29, eğitimin amacına ayrıntılı bir şekilde yer verir:
Taraf Devletler çocuk eğitiminin aşağıdaki amaçlara yönelik olmasını kabul ederler:
Çocuğun kişiliğinin, yeteneklerinin, zihinsel ve bedensel yeteneklerinin mümkün olduğunca geliştirilmesi;
İnsan haklarına ve temel özgürlüklere, Birleşmiş Milletler Andlaşmasında benimsenen ilkelere saygısının geliştirilmesi;
Çocuğun ana–babasına, kültürel kimliğine, dil ve değerlerine, çocuğun yaşadığı veya geldiği menşe ülkenin ulusal değerlerine ve kendisininkinden farklı uygarlıklara saygısının
geliştirilmesi;
Çocuğun, anlayışı, barış, hoşgörü, cinsler arası eşitlik ve ister etnik, ister ulusal, ister dini
36 Bkz., ÇHS Madde 14(3), AİHS Madde 9(2), BM MSHS Madde 18 (3), İHK’nin Madde 18 hakkında 22 Sayılı Genel Yorumu, par. 8.
37 UNICEF, yukarıdaki dn 34, s. 200.
38 BM Din veya İnanç Özgürlüğü Özel Raportörü’nin Din veya İnanç Özgürlüğü Alanında Çocuğun ve Ebeveynlerinin Hakları
temalı raporu, A/70/286, 5 Ağustos 2015, s. 13.
39 Temperman, J., State Neutrality in Public School Education: An Analysis of the Interplay Between the Neutrality Principle, the
Right to Adequate Education, Children's Right to Freedom of Religion or Belief, Parental Liberties, and the Position of Teachers,
Human Rights Quarterly, Vol. 32, No. 4 (November 2010), s. 865-897.
16