TÜRKİYE’DE ZORUNLU DİN EĞİTİMİ - DİN KÜLTÜRÜ AHLAK BİLGİSİ DERSİ VE KİTAPLARI HAKKINDA İNSAN HAKLARI TEMELLİ BİR DEĞERLENDİRME Çocuğun veya çocukların kendilerini ifade etme hakkını kullanması, katılım sürecinin temel bir unsuru olarak kabul edilir ve çocukları etkileyen politikaların geliştirilmesinde başlangıç noktası olmalıdır.47 Özellikle dikkat edilmesi gereken bir konu “çocuğun kendi görüşlerini oluşturma kabiliyetine sahip olması” ifadesinin anlamıdır. ÇHK’ye göre “Bu ifade bir sınırlama olarak değil, devletlerin mümkün olduğu ölçüde çocuğun özerk bir görüş oluşturma kapasitesini değerlendirmeleri için bir yükümlülük olarak görülmelidir.”48 Devletler, çocuğun kendi görüşlerini oluşturma kapasitesine sahip olduğunu varsaymalı ve çocuğun bunları ifade etme hakkına sahip olduğunu da kabul etmelidir; önce kapasitesini kanıtlamak çocuğa düşmez. ÇHK’nin, Madde 12’nin çocuğun kendi görüşlerini ifade etme hakkı için hiçbir yaş sınırı getirmediğinin altını çizmesi önemlidir. Bu nedenle, devletlerin çocuğun kendisini etkileyen bütün meselelerde kendini ifade etme hakkını yasa veya uygulamada sınırlayacak yaş sınırları getirmelerini istemez.49 Çocuk kendisini etkileyen her türlü adli ve idari işleme katılım hakkına sahiptir ve eğitim, tipik bir idari işlem örneği sayılır. Devletler, mevzuatta Madde 12’nin gerekliliklerini yansıtan ve ilgili kayıtların açıklanması, ifade ve ebeveynler veya başkaları tarafından temsil dahil, diğer usule ilişkin haklar ile birlikte çocuğun katılım hakkını temin eden idari usuller geliştirmelidir.50 Çocuklar, mahkeme işlemlerinden ziyade idari işlemlere dahil edilmelidir, zira idari işlemler daha az resmi ve daha esnek olup, yasa ve yönetmeliklerle tesis edilmesi görece kolaydır.51 Çocuğun yüksek yararını gözetilmesi ilkesine yer veren Madde 3, hem münferit vakalar içindir hem de cocukları ilgilendiren tüm eylemlerde bir grup olarak çocukların yüksek yararının gözetilmesini öngörür.52 Devletler sonuç olarak yalnızca yüksek yararı belirlerken her bir çocuğun bireysel durumunu değil, bir grup olarak çocukların yararlarını da gözetme yükümlülüğü altındadır. Çocuğun yüksek yararı ve katılım hakkı arasında bir gerilim yoktur, aksine bunlar birbirini tamamlar.53 Biri çocuğun yüksek yararını sağlama hedefini tesis eder, diğeri de bu hedefe ulaşmak için çocuğu veya çocukların katılımı amacına ulaşmak için gereken yöntemi sağlar. ÇHK, eğitimde ve okulda çocuğun katılım hakkını özellikle ele alır. Buna göre çocu47 A.g.k. par. 13. 48 A.g.k. par. 20. 49 A.g.k. par. 21. Ayrıca bkz. Çocuğun yaşına ve olgunluğuna uygun olarak düşüncelerine gerekli ağırlığın verilmesini öngörerek, Madde 12, tek başına yaşın çocuğun görüşlerinin önemini belirleyemeyeceğine açıklık getirir. Çocukların anlayış düzeyleri, biyolojik yaşları ile eşit oranda bağlantılı değildir. Araştırmalar bilgi, deneyim, ortam, sosyal ve kültürel beklentiler ve destek düzeylerinin hepsinin çocuğun görüş oluşturma kapasitelerinin gelişimine katkıda bulunduğunu göstermiştir. Bu nedenle, çocuğun görüşleri vaka bazında değerlendirilmelidir. (par. 29) Olgunluk, belli bir meselenin getireceklerini anlama ve değerlendirme kabiliyeti anlamında kullanılır ve bunun için çocuğun bireysel kapasitesini belirlerken dikkate alınmalıdır. Olgunluğu tanımlamak zordur; Madde 12 bağlamında ise, çocuğun meseleler hakkındaki görüşlerini makul ve bağımsız bir şekilde ifade etme kapasitesidir. Meselenin çocuk üzerindeki etkisi de dikkate alınmalıdır. Sonucun çocuğun hayatı üzerindeki etkisi ne kadar büyük olursa, o çocuğun olgunluğunun uygun değerlendirilmesi de o kadar ilgilidir. (par. 30) 50 A.g.k. par. 65. 51 A.g.k. par. 66. Ayrıca bkz para. 67. 52 A.g.k. par. 72 53 A.g.k. par. 73. 18