SONUÇ VE ÖNERİLER AİHM’nin Hasan ve Eylem Zengin/Türkiye ve Mansur Yalçın ve Diğerleri - Türkiye kararlarının uygulanması süreci henüz tamamlanmamıştır. Türk eğitim sisteminde ebeveynlerin çocuklarını dini ve felsefi görüşleri doğrultusunda yetiştirme haklarına saygı gösterilmesi, DKAB derslerinin tarafsızlık, nesnellik ve çoğulculuk ilkeleriyle uyumlu hale getirilmesi ve bu gerçekleşene kadar ayrımcı olmayan, ebeveynlerin ve çocuklarının din veya inançlarını açıklamaya zorlanmayacağı bir muafiyet sisteminin tesis edilmesi için halen genel önlemler alınmış değildir. Öneri AİHM kararları ivedilikle uygulanmalıdır. Uygulamaya yönelik önlemlerin oluşturulması ve uygulamanın izlenmesi, şeffaf ve geniş katılımlı bir süreçle gerçekleştirilmeli ve izlenmelidir. Ulusal yargı süreçlerinde alınan kararların değişkenlik gösterebildiği görülüyor. Kararlarda belirleyici olan iki unsur öne çıkıyor: DKAB dersinin niteliği, din eğitimi mi yoksa din kültürü mü olduğu ve muafiyet hakkının kapsamı. Çocuk hakları değerlendirmede yer almıyor. Öneri Ulusal mahkemeler dava konusu işlemleri değerlendirirken DKAB dersinin niteliğiyle ilgili nesnel ve insan hakları temelli çalışmaları dikkate alan derinlikli çalışmaları, Anayasa ve uluslararası insan hakları hukukuk yükümlülüklerini temel almalıdır. Bu noktada özellikle çocuk haklarının değerlendirmenin bir parçası önemli bir ilerleme olacaktır. DKAB ders kitapları, din eğitimi olma niteliğini koruyor; dinler hakkında tarafsız ve nesnel olmayan, Sünni İslam ilahiyat bakışaçısıyla sunulan bilgiler içeriyor. Kitaplarda Alevilik sınırlı bir şekilde yer alıyor; Musevilik ve Hristiyanlıkla ilgili bilgiler, bu dinlerin ibadetlerinin uygulamalarına geniş bir şekilde yer verse de, başta bu dinlerin kaynaklarının tahrif edilmiş olduğu bilgisinin İslam doktrinine gönderme yapılarak verilmesi, yaygın önyargı ve yanlış bilgileri destekler nitelikte. Ateizm ve deizm gibi farklı felsefi yaklaşımlar, İslami inanç savunmasıyla ele alınıyor ve tarafsız bir şekilde sunulmuyor. Bu nedenle hem çocuğun düşünce, din ve vicdan özgürlüğü hem de ebeveynlerin çocuklarını dini veya felsefesi görüşleri doğrultusunda yetiştirme haklarına müdahale oluşturmaya devam ediyor. Öneriler DKAB ders kitapları geniş katılımlı ve bir süreçle eğitim hakkı, çocuğun düşünce, din veya inanç özgürlüğü, çocuğun katılım hakkı, ebeveynlerin çocuklarını dini veya felsefi görüşleri doğrultusunda yetiştirme haklarını temel alarak, Toledo Kılavuz İlkeleri rehberliğinde değiştirilerek geliştirilmelidir. DKAB ders programı ve kitaplarının geliştirilmesi çok disiplinli bir şekilde ele alınmalı ve tüm taraflara görüş ve önerilerini sunmaları için uygun fırsatlar sağlayan açık ve adil prosedürler içermelidir. 59