D İ N , TO P LU M S A L C İ N S İ Y E T V E K Ü LT Ü R E O D A K L A N A R A K D E R S K İ TA P L A R I N I N İ Ç E R İ Ğ İ N İ N K A P S AY I C I H A L E G E T İ R İ L M E S İ BÖLÜM III – DERS KİTAPLARININ YAZILMASINA, GÖZDEN GEÇİRİLMESİNE VE DEĞERLENDİRİLMESİNE İLİŞKİN YOL GÖSTERİCİ İLKELER Kaliteli ders kitapları ayrıştırıcı kalıpyargılardan ve önyargılardan arındırılmalıdır. Bu da, ders kitabının geliştirilmesi ve kullanılmasında insan hakları temelli bir yaklaşım benimsenerek başarılabilir. Böyle bir yaklaşım, aşağıdaki üç stratejiyi uygulayarak çeşitliliği vurgular ve ayrıştırıcı kalıpyargılarla mücadele eder: • Kapsayıcı bir dil kullanılması • Farklı kimliklerin temsil edilmesi • İnsan haklarının entegre edilmesi Bu üç strateji birbiriyle ilişkilidir ve din, cinsiyet ve kültür konularının ders kitaplarının kullanılmasında ve geliştirilmesinde nasıl dikkate alınacağı meselesiyle doğrudan ilgilidir. Aşağıdaki tablolarda bu stratejilerin her biri için, kullanıcılara kaliteli ders kitapları yazma önerileri sunulmaktadır. Önce zorlu sorular ve dikkat edilecek konular, arkasından metinlerin yazılmasına, gözden geçirilmesine veya değerlendirilmesine ilişkin tavsiyeler ve yaklaşımlar, ve kısa açıklamalarla önerilen uygulamalar ve/veya “umut veren uygulama” örnekleri verilmiştir. Bu tablolar seçilebilecek yaklaşımları temsil etse de, kültür, din ve toplumsal cinsiyete ilişkin her ülkede geçerli olan konuları kapsamamaktadır. Mümkün olduğunda, kılavuzun tam anlamıyla kullanılmasını sağlamak için, halihazırda kullanımda olan ders kitaplarından yerel ve bölgesel örnekler de dahil edilerek eğitimler düzenlenmelidir. 14 Kapsayıcı bir dil kullanmak Ders kitapları, bilgi vermek (örneğin belirli bir dine inananların sayısı veya kadınların gerçek rolünü keşfetmek ve nasıl ötekileştirildiklerini açıklamak) ve diyaloğu ve eleştirel düşünmeyi kolaylaştırmak amacıyla öğrenme hedeflerini optimize eden bir dilde yazılmalıdır. Ders kitapları ayrıca öğrencilere bu bilgiye nasıl yaklaşacaklarını ve bu bilgiyi nasıl yorumlanacaklarını da öğretir. Ders kitaplarında kullanılan dile özellikle dikkat edilerek, tüm öğrencilerin bireysel ve toplu halde yapılan araştırmalara kendilerinin de dahil olduğunu hissetmelerini sağlayabilir. Bazı diller eşitsizliğin izlerini taşır. Örneğin, birçok dilde "eril" olanın dişilden öncelikli olduğunu belirten gramer kuralları vardır. Geçmişte ayrımcı olsalar da, diller zaman içinde gelişir ve cinsiyet ilişkilerindeki değişiklikleri ifade edebilir, çeşitliliği yansıtabilir ve eşitlik için çabalayabilir. Aşağıdaki tabloda, ders kitaplarında dil aracılığıyla aktarılabilecek önyargıları düzeltmeye ilişkin öneriler yer almaktadır. Farklı kimlikleri temsil etmek Kimlik, hem bir kişinin kendisini başkalarına sergilediği ya da başkaları tarafından algılanan şekliyle bireyselliğinin tanınmasını hem de bir bireyin dil, akrabalık, yaşam tarzları, inançlar veya diğer ortak bağlar ile oluşan bir gruba, topluma veya topluluğa üyeliğini ifade eder.