D İ N , TO P LU M S A L C İ N S İ Y E T V E K Ü LT Ü R E O D A K L A N A R A K D E R S K İ TA P L A R I N I N İ Ç E R İ Ğ İ N İ N K A P S AY I C I H A L E G E T İ R İ L M E S İ
BÖLÜM I – GENEL BAĞLAM
GİRİŞ
Arka Plan
UNESCO, 1945 yılında kurulduğundan bu
yana temel görevi olan “erkeklerin ve kadınların zihninde barışı inşa etme” çabalarının
bir parçası olarak ders kitaplarının hazırlanmasına ilişkin meseleler üzerinde çalışmaktadır. Başlangıçta bu çalışmalar, ders
kitaplarının başta eski hasımların birbirini
anlamasını sağlayarak, mutabakat tesis ederek barışın desteklenmesinde bir eğitim aracı olarak kullanılmasına odaklanıyordu. Bu
dönemde UNESCO tarafından desteklenen
ders kitabı inceleme ve revizyon projeleri,
ders kitaplarından “ötekine” dair olumsuz
kalıpyargılarına, dar milliyetçiliğe ve savaşın yüceltilmesine yol açan içeriğin kaldırılmasını amaçlıyordu.
Bu temalar günümüzde hala geçerliliğini
korusa da, UNESCO'nun ders kitapları ve
öğrenme materyallerine ilişkin son dönemdeki çalışmaları, eğitimin insan haklarını
teşvik etme ve ayrımcılığın tüm biçimlerini
sona erdirmedeki rolüne ilişkin mülahazaları kapsayacak şekilde genişletilmiştir. Bu
mülahazalar ilk olarak UNESCO'nun 1974
tarihli "Uluslararası Anlayış, İşbirliği ve Barış için Eğitim ile İnsan Hakları ve Temel
Özgürlüklerle ilgili Eğitime İlişkin Tavsiye
Kararı" ile belirlenmiştir.
Bunun sonucunda, ders kitabı geliştirme politikaları, araştırma yaklaşımları ve yönergeleri
artık çeşitliliğe saygı temelinde birlikte yaşamayı öğrenmenin önemini vurgulayan, daha
geniş ve daha derin bir kaliteli eğitim tanımının içine yerleştirilmiştir. Eğitime ilişkin bu
vizyon, Birleşmiş Milletlerin 4. Sürdürülebilir
Kalkınma Hedefinin, özellikle “2030’a kadar
diğer konuların yanı sıra, sürdürülebilir kal-
kınma ve sürdürülebilir yaşam tarzları için
eğitim, insan hakları, cinsiyet eşitliği, barışçıl
ve şiddete başvurmayan kültürün yaygınlaştırılması, dünya vatandaşlığı ve kültürel
çeşitliliğin değerinin bilinmesi ile kültürün
sürdürülebilir kalkınmaya olan katkısı da dâhil olmak üzere, herkesin sürdürülebilir kalkınmanın yaygınlaşması için gerekli bilgi ve
yetenekleri elde etmesinin temin edilmesini”
açıkça öngören 4.7 sayılı hedefin tam kalbinde yer almaktadır. Bu vurgu, UNESCO'nun en
son stratejik eğitim girişimlerine, özellikle de
Küresel Vatandaşlık Eğitimi girişimine yansımıştır.
UNESCO ve ortaklarının dünya çapında
ders kitaplarının kalitesini iyileştirmeye yönelik öncü çabaları, önemli ilerlemeler sağlamıştır.
Birkaç istisna dışında, ders kitapları artık
açıkça propaganda aracı olarak kullanılmamakta veya şiddete tahrik işlevi görmemektedir. Bununla birlikte, okul ders
kitapları üzerine yapılan ve sayısı giderek
artan uluslararası araştırmalar, ayrımcılığı,
etnik gerilimleri ve daha genel olarak şiddet içeren aşırılığı körükleyebilecek ayrıştırıcı kalıpyargıların oluşumunu beslemeye
devam eden çok sayıda, bazen de kolayca
fark edilmeyen metin unsurlarının bulunduğunu ortaya çıkarmıştır. Bazen kasıtsız
olsalar da, bu tür örnekler ve eksik bırakılan bilgiler diğerlerine dair yanlış ve zarar
verici izlenimler edinilmesine yol açabilir.
Bugün yapılması gereken, eğitim sistemlerince onaylanan ders kitaplarının, halkları
ve toplumları önyargılı, eksik ve yanlış şekilde göstermesine karşı koyacak sağlam bir
güç olmasını sağlamaktır. Bu şekilde, öğrenenlerin toplumlarına yapıcı bir şekilde kat-
7