ADALETE ERIŞIM HAKKININ ÇERÇEVESI Adaletin Özneleri “Gerçekliğin düşünce sistemlerinin ilk erdemi olması gibi, adalet de sosyal kurumların ilk erdemidir.”5 Rawls’a göre, sosyal yapı toplumda adaletin gerçekleşmesi ve kurulmasından sorumludur. Siyasi topluluk içindeki sosyal kurumlar adalet ilkelerine uygun düzenlendiğinde, toplumdaki eşitlik için gerekli şartlar temin edilmiş olur.6 Eğer adaletten yalnızca insan erdemi olarak bahsedecek olursak, adaletin tek öznesi insan olacaktır. Günlük hayatımızda hepimiz istersek adalete uygun hareket edebiliriz; ancak, siyasi topluluk için adalet kişinin bireysel iradesine bırakılamayacak kadar önemlidir. Dolayısıyla, siyasi topluluk kanunlar, yargı ve yargıçlar yoluyla ve kendi belirlediği sınırlar içerisinde adaletin gerçekleşmesini üstlenir. Siyasi topluluk, ideal halinde, üyeleri veya vatandaşları arasında adaletin temin edilmesi için çabalar. Vatandaş kimdir? Vatandaş olmak ne anlama gelir? Vatandaşlık, kişinin belli haklar ve sorumluluklarla tanımlanan yasal statüsüdür, ama belirli bir siyasi topluluğa üyeliği onaylayan belli bir kimliğe sahiptir. Aristoteles’e göre vatandaş tüm siyasi süreçlere (ve özellikle yasa yapım sürecine) aktif olarak katılan kişidir. Vatandaş rasyonel, olgun ve normal seviyelerde sosyal yardımlaşma ve üretim yapabilme yeteneğine sahiptir. Bu özellikler sebebiyle, siyasi toplulukların içindeki geniş bir nüfus (kadınlar, başka renkten insanlar, yabancılar ve engelli kişiler) uzun bir süre vatandaşlık statüsünün dışında bırakılmıştır. Eşitlik ve adalet için var olan çaba sonucunda vatandaşlık statüsü “dışlananları” da dahil edecek şekilde siyasi topluluğun tüm üyelerini kapsamıştır. Ancak soru, adalet kavramının bu değişikliğe uyum gösterip gösteremediğidir; özellikle tarafsızlık ilkesinin hâlâ adalet sorunu içinde bağlamsal değerlendirmeye izin vermemesidir. Günümüzün kültür ve hukuku insan haklarının korunması ve insanlara saygıya dikkat etmesine ve engelli kişilere özellikle ilgi göstermesine rağmen, engelli kişilerin günlük hayata katılımıyla ilgili istihdam alanı, gelir seviyesi, uygun barınma, toplu ulaşım ve binalar, bilgiye erişim, kamusal ve sosyal hayata veya serbest zaman etkinliklerine ka5 John Rawls, A Theory of Justice, The Belknap Press of Harvard University Press Cambridge, Massachusetts, Londra, İngiltere, 1971, s. 3. 6 Age, s. 58. 23