HUKUK VE POLİTİKA ÇERÇEVESİ - YAPISAL GÖSTERGELER altında zorlanamaz. Düşünce özgürlüğü, geniş bir alanı kapsar. Buna göre endoktrinasyon veya çocuğun düşüncelerini açıklamaya zorlanması kesin olarak yasaktır. Vicdan özgürlüğü ise daha dar bir alanı içerir ve kişinin ahlaki veya felsefi açıdan vicdani duruşunu korur.30 İlahi bir varlığa inancı gerektirmez ve değişebilir. Pasifizim, vejeteryanlık ve çevreyle ilgili meseleler, vicdan özgürlüğü altında değerlendirilmiştir.31 Benzer şekilde din özgürlüğü de kesindir ve sınırlanamaz. Düşünce özgürlüğünde olduğu gibi, çocuğun dinini açıklamaya zorlanması ve dini endoktrinasyon yasaktır. Çocuğun bir dine sahip olmak veya olmamak özgürlüğü vardır, dolayısıyla devletler, çocuğu bir dine sahip olmaya veya olmamaya zorlayamaz. Bu bağlamda Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) Polonya’yla ilgili bir davada aldığı karar, doğrudan çocukla ilgilidir. Okulda muafiyet olanağı olduğu halde, muafiyet hakkını kullanan öğrenciler için alternatif derslerin sunulmamasından ötürü öğrencinin okul hayatı boyunca karnesinde “din/ahlak” alanının boş bırakılmasının, din veya inancını açıklamama hakkını zedeleyecek şekilde haksız bir damgalamaya maruz kalmasına” neden olduğu gerekçesiyle Madde 9’la birlikte Madde 14’ün ihlal edildiğine karar verilmiştir.32 Madde 14(2)’te belirtildiği gibi, ebeveynler çocuğa yön gösterebilirler, ancak bu süreçte dikkate alınması gereken iki temel kural vardır. Birincisi, bu yön gösterme çocuğun gelişen yetenekleriyle uyum içinde olmalı ve ikincisi ÇHS’nin bütünüyle uyumlu bir şekilde gerçekleşmelidir.33 Bu durumda, örneğin, “yönlendirme” fiziksel ya da zihinsel anlamda herhangi bir şiddeti içeremez (Madde 19). Çocuğun katılım hakkı (Madde 12) dikkate alınmalıdır. Aşağıda daha ayrıntılı bir şekilde açıklandığı üzere, görüş oluşturabilecek durumdaki bütün çocukların “kendilerini etkileyen bütün konularda” görüşlerini serbestçe ifade edebilme hakları vardır ve bu güvence, din ve din tercihi ile ilgili konuları da içermektedir. Ayrıca çocuğun ifade özgürlüğü vardır (Madde 13). ÇHS’nin bütünü dikkate alındığında bir yandan Madde 14’ün çocukların 18 yaşına kadar otomatik olarak ebeveynlerinin dininden sayılmalarını desteklemezken, diğer yandan kimliğin korunması (Madde 8), aile ortamından yoksun kalındığında dinin korunması ( Madde 20) ve çocuğun belirli bir topluluk içinde kendi grubuyla birlikte dininin gereklerini yerine getirebilmesi (Madde 30), çocukların, kendileri aksini tercih etmedikleri sürece, ebeveynlerinin din veya inancıyla bağlarının korunması düşüncesini destekler. Nitekim, Çocuk Hakları Komitesi devletlerin periyodik raporlarında çocuğun dinini ya da inançlarını ortaya koyma özgürlüğü ve çocukların belirli bir dini seçmeleri ve din eğitimi veren okullara devam etmeleri için yasalarda herhangi bir asgari yaş belirlenip belirlenmediği konusunda bilgi istenir.34 Çocuğun din veya inancını açıklama özgürlüğü Madde 14(3)’te açıkça yer almasa da gerek AİHS Madde 9 gerekse MSHS Madde 18’de yer alan din veya inancın ibadet, öğretim, uygulama veya ritüel/tören yoluyla açıklama biçimlerinin korunmasıyla paralel olarak düşünülebilir.35 Din veya inancı açıklama/dışa vurma hakkı, ancak belirli koşullar altında sınırlanabilir. Sınırlama, yasayla öngörülmüş ve demokratik bir toplumda gerekli kamu güvenliği, kamu düzeni, ahlakı veya başkalarının temel hak ve özgürlüklerini korumak amacıyla, 30 31 32 33 34 35 Brems, yukarıdaki dn. 25. A.g.k. AİHM, Grzelak v. Polonya, Başvuru No. 7710/02, 15 Haziran 2010. A.g.k. UNICEF, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme Uygulama El Kitabı, 2007 s. 204. Brems, yukarıdaki dn 25. 15