BİR İNSAN HAKLARI KORUMA MEKANİZMASI OLARAK ULUSAL EŞİTLİK KURUMLARI: KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU VE TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMU ÖRNEĞİ
TİHEK Kanunu, Suriye’de uzun yıllardır yaşanan iç savaş ve beraberinde ortaya
çıkan göç sorunu ile ilgili olarak AB ve Türkiye arasında süren siyasi pazarlıkların bir
sonucu olarak 06.04.2016 tarihinde kabul edilmiştir. Ayrımcılıkla mücadele alanında
eşitlik kurumlarının oluşturulması, özellikle AB üyesi devletler açısından bir hukuki
zorunluluktur. Bununla beraber, mağdur odaklı ve ayrımcı muamelenin önlenmesi veya
ayrımcı muamelenin sonuçlarının hızlı ve etkili bir şekilde ortadan kaldırılmasına yönelik olarak, tüm dünyada eşitlik kurumları ile ilgili çalışmalar yaygınlık kazanmaya
başlamıştır. İyi ve standartlara uygun işleyen eşitlik kurumların bu şekilde ayrımcı muameleleri daha kısa sürede giderebilme ve ağır iş yükü altında ezilen yargı organlarını ve
uluslararası mekanizmaları rahatlatabilme bakımından işlevli olabilmesi mümkündür.
Aşağıda görüleceği üzere TİHEK’in bu işlevleri yerine getirmediği görülmektedir.
TİHEK Kanunu’nun kabul edilme süreci içerisinde ayrımcılıkla mücadele alanında
çalışan hiçbir sivil toplum örgütünün (STÖ) görüşü alınmamış ve ortaya çıkan tasarı aynen yasalaşmıştır. STÖ’ler, TİHEK Kanunu’nu, ayrımcılık temelleri arasında cinsel yönelime yer verilmemesi ve ayrımcılık temellerinin açık uçlu düzenlenmemesi, Kurum bünyesinde oluşturulan Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurulu (bundan sonra “TİHEK Kurulu”
veya “Kurul” olarak anılacaktır) üyelerinin seçiminde çoğulculuk ilkesine yer verilmemiş,
Kurul üyeliği için kurumun görev alanlarıyla koşut nitelikler öngörülmemiş olması, Kurumun bağımsızlığının ciddi ölçüde sorunlu olması, Kurul kararlarının ancak “gerekli görüldüğü” takdirde yayınlanabilmesi gibi yönlerden haklı eleştiriler yöneltmiştir. Aşağıda
yapılan değerlendirmede de görüleceği üzere, Kurumun ilk dört yıllık uygulamasında,
sivil toplum tarafından dile getirilen eleştirilerin tamamının haklılığı ortaya çıkmıştır.
Kurumun kuruluşunun üzerinden dört yılı aşkın bir süre geçmiş olmasına rağmen,
Ulusal İnsan Hakları Kurumları Küresel Ağı (GANHRI-Global Alliance of National Human Rights Institutions) Akreditasyon Alt-Komitesi’ne6 akreditasyon için başvurulmamış
olması;7 mevcut yasal çerçevenin ve Kurumun faaliyetlerinin uluslararası standartlara
uygun olmadığının bizzat Kurum tarafından zımni olarak kabul edildiği biçiminde yorumlamak mümkündür. GANHRI tarafından uygulanan mevcut standartlara bakıldığında; TİHEK’in, “C” statüsü (Paris İlkeleri ile uyumsuz) artık verilmediği için en fazla “B”
statüsünde (Paris İlkeleri ile kısmen uyumlu) akredite olabileceği görülmektedir. Bu durum, hem mevzuatın hem de Kurumun uygulamalarının bir sonucu olarak görülmelidir.
Rapor üç bölümden oluşmaktadır: İlk bölümde TİHEK’in değerlendirilmesinde esas
alınacak uluslararası standartlar belirlenmeye ve bunlardan bir dizi gösterge oluşturulmaya çalışılmıştır. İkinci bölümde ise ortaya konulan bu göstergeler üzerinden TİHEK’in
uluslararası standartlara uyumu değerlendirilmiştir. Bu bölümde ayrıca, TİHEK’in ayrımcılıkla mücadele görevi kapsamında 31 Temmuz 2020 tarihine kadar yayınladığı kararlar değerlendirilmiştir. Belirtmek gerekir ki hem Kuruma yapılan başvuru sayısı hem
de Kurum tarafından verilmiş ve yayınlanmış karar sayısı oldukça düşüktür. Bu nedenle, bu alanda ancak sınırlı bir değerlendirme yapmak mümkün olmuştur. Çalışmada son
olarak ise önceki bölümlerde dile getirilen tespitlere yer verilmiştir.
Raporda TİHEK’e ilişkin yapılan değerlendirmede, 1993 yılında BM tarafından kabul edilen ve kısaca “Paris İlkeleri” olarak anılan “Ulusal Kurumların Statüsü ile İlgili
İlkeler”8 de yer alan bölümleme esas alınmıştır. Paris İlkeleri hukuken bağlayıcı bir belge ol6 Ayrıntılı bilgi için bkz, https://nhri.ohchr.org/EN/AboutUs/GANHRIAccreditation/Pages/default.aspx (erişim:31.07.2020)
7 Bkz, https://www.tihek.gov.tr/bm-ve-ulusal-insan-haklari-kurumlari/ (erişim:31.07.2020)
8 Fact Sheet No.19, National Institutions for the Promotion and Protection of Human Rights, United Nations, Geneva, s. 3, http://
www.ohchr.org/Documents/Publications/FactSheet19en.pdf (erişim: 31.07.2020)
8