Ç e ş i tl i Va k ı f v e D e rn e k l e r i l e İ ş b i rl i ğ i Prot okoller i Aracılığıy la Y ür üt ülen M üf redat D ışı Et kinlikler E Ğ İ T İ M D E Ç O Ğ U LC U LU K V E Ç O C U Ğ U N D İ N V E YA İ N A N Ç ÖZ G Ü R LÜ Ğ Ü AÇ I S I N DA N B İ R İ N C E L E M E 3. Türkiye’de Eğitimde Çoğulculuğa, Çocuğun Din veya İnanç Özgürlüğüne İlişkin Güncel Konular Türkiye’de eğitimde inançsızlık da dahil olmak üzere farklı inançlar ve dinler açısından çoğulculuğun teşvik edilmesi, ilgili evrensel çocuk hakları ile insan hakları norm ve standartlarıyla uyumun sağlanması önemli sorun alanları olarak geçerliliklerini koruyor.40 İlgili tartışmaların ve çalışmaların önemli bölümü, 4-12. sınıf öğrencilerine zorunlu ders olarak sunulan DKAB dersleri ekseninde gerçekleşiyor. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) 2007 tarihli Hasan ve Eylem Zengin/Türkiye davası ile 2014 tarihli Mansur Yalçın ve Diğerleri/Türkiye davası kararları41 sonrasında öğretim programları ve ders kitaplarında yapılan kimi olumlu değişikliklere rağmen, söz konusu dersler halen tam anlamıyla “dinler hakkında eğitim” niteliği taşımıyor ve “din eğitimi” unsurları barındırmaya devam ediyor.42 Dinler hakkında eğitim Din eğitimi “Dünyada etkili olmuş din ve inanç gelenekleri hakkında temel bilgileri, tarihlerini, inanç ve ibadet esaslarını, kültür, dil, edebiyat ve sanat hayatına etkilerini ve tüm bu konularla ilgili tartışmaları içeren, tüm dinlere ve inanç biçimlerine eşit mesafede duran ve dini sosyal bilimsel bir olgu olarak değerlendiren dersler.” “Belirli bir din ya da inanca açık ya da örtük referanslarla, o dinin inanç esaslarını ve ibadetlerini benimsetmeyi amaçlayan, diğer dinlere de bu dinin bakış açısıyla yaklaşan dersler.” Kaynak: ERG, 2011, s. 17 Konuya ilişkin uluslararası insan hakları belgelerindeki ilgili düzenlemeler ve içtihat, tarafsızlık, nesnellik ve çoğulculuk ilkelerini gözetmeyen bir din dersinin zorunlu olarak sunulamayacağını; bu tür bir ders zorunlu olarak sunulduğu takdirde ayrımcılık doğurmayan bir muafiyet mekanizması oluşturulması gerektiğini belirtiyor.43 Türkiye’de sadece dini aidiyetlerini belgeleyebilen Hristiyan ve Yahudi öğrencilerin yararlanabildiği, ayrıca 40 Her ne kadar bu raporda ayrıntılı olarak ele alınmasa da ilgili sorun alanlarından biri, Türkiye’nin, tarafı olduğu ve çocuk haklarını ve/veya eğitim hakkını güvence altına alan sözleşmelere koyduğu, azınlık haklarını ve bu bağlamda azınlıkların eğitim hakkını sınırlayan çekincelerdir. Türkiye, ÇHS’nin 17 (bilgi ve belgeye erişim hakkı), 29 (eğitimin amaçları) ve 30. (azınlıklara ve yerli halklara mensup çocukların hakları) maddelerini T.C. Anayasası ve Lozan Antlaşması hükümlerine ve ruhuna uygun olarak yorumlama hakkını saklı tutmuştur. Benzer bir çekince MSHUS’un azınlıkların korunmasına ilişkin 27. maddesi için de geçerlidir. Türkiye, ESKHUS’un eğitim hakkını düzenleyen 13. maddesinin 3 ve 4. paragraflarını Anayasa’nın 3, 14, ve 42. maddeleri çerçevesinde uygulama hakkını saklı tutmuştur. Bu maddeler, sırasıyla, “Devletin bütünlüğü, resmî dili, bayrağı, millî marşı ve başkenti”, “Temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullanılamaması” ve “Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi” maddeleridir. Çekincelerin eğitim hakkı bakımından etkilerini ayrıntılı biçimde değerlendiren çalışmalar için bkz. Gül, 2009; Kaya, 2009. 41 Her iki davada da AİHM Türkiye’nin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 1 No’lu Protokolü’nün 2. maddesini ihlal ettiğine karar vermiştir. Bu kararların uygulanması, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’nce 2019 yılında “nitelikli izleme” kapsamına alınmıştır. İzleme kapsamında Eylül 2020’de Norveç Helsinki Komitesi İnanç Özgürlüğü Girişimi ve Ekim 2020’de Alevi Düşünce Ocağı tarafından sunulan bildirimlere Türkiye Aralık 2020’de yanıt vermiştir. Türkiye yanıtında, DKAB dersinin yeni öğretim programının ve ders kitaplarının hazırlık süreçlerine ilişkin bilgi vermiş, dersin Toledo Kılavuz İlkeleri ile uyumlu olduğunu öne sürmüştür. İlgili AİHM kararları, kararların icrasına yönelik Türkiye’nin sunduğu eylem planları, STÖlerin ve hükümetin bildirimleri vb. önemli belgeler için bkz. https://hudoc.exec.coe.int/eng#{"EXECIdentifier":["DH-DD(2020)963E"]} 42 ERG, 2017b; İnanç Özgürlüğü Girişimi, 2019; Yıldırım, 2021. 43 ERG, 2011. 22