Ayrımcı Söylemlerle Mücadele İçin ‘Satır Aralarını’ Okumak
nay, 2004:63) Bu cümlenin yapısı, ölme eyleminin faili olarak göstericiyi
işaret etmektedir. Gösterici, panzerle duvar arasına sıkışmaktan sorumlu tutulmaktadır adeta. Polisin göstericinin ölümündeki sorumluluğu,
haberlerde edilgin cümle yapısının arkasına gizlenmektedir. Bunun yanında, belli bir toplumsal grubun nasıl adlandırıldığından başlanarak
bu grupla birlikte anılan sıfatlara, benzetmelere vs. yer verilme biçimi
sorunlaştırılmalıdır.
Van Dijk’ın yaklaşımı, bize haber söyleminde ayrımcılığın yalnızca
basmakalıp ırkçı ve ayrımcı sözcükler, yaftalamalar ve hedef gösteren
ifadeler aracılığıyla işlemediğini gösterir. Söylem, yalnızca söylenen değil, söylenmeyendir de. Haber söyleminin eleştirel analizi, bu nedenle
satır aralarını okumayı gerektirir. Örneğin aşağıdaki haberin bize bir dolandırıcılık hikâyesi gibi sunduğu olay, gerçekte Türkiye’ye sığınmış bir
mülteci kadının para karşılığı ve rızası dışında evlendirilmesidir. Arka
planında ataerki, istismar ve kadını insanlığından çıkaran, ona alınıp satılacak bir eşya gözüyle bakan ağır ayrımcı ideoloji vardır. Habere konu
olan ve “Suriyeli gelin” olarak adlandırılan kadın bir mülteci olduğu için
haberin art alanı, aynı zamanda ırkçıdır da.
Haberde,1 dolandırıldığını iddia eden erkeğin evlenmek üzere aracılarla görüştüğü, aracıların telefonundaki fotoğraflardan gelin adayı
seçtiği, daha sonra bu evlilik için para ödediği bilgisi vardır. Aslında bu
bir itiraftır. Hem para karşılığı mülteci kadınların bir katalog üzerinden
satıldığının, hem de bunun için aracılara ödeme yapıldığının itirafı söz
konusudur. Haber ise bunu olağan kabul eder; ne haberin kurgusunda
ne de sözcük seçimi ve cümle yapılarında bu durumun en azından yadırgandığına dair en ufak bir belirti görülür. Mağdur “dolandırılan” erkek
olarak sunulurken, rızası dışında, para karşılığı aracılar tarafından satılan ve belki de evliliğe zorlanan bu kadın “dolandırıcı” olarak sunulur.
Alışveriş için gidilen mağazadan ayrılırken başörtüsünü değiştirmesi de
kanıt olarak gösterilir. Oysa asıl haber değeri taşıyan, kadının mağduriyeti ve bu durumda olan, kataloglar üzerinden erkeklere ikinci, üçüncü
eş olarak pazarlanan çoğu çocuk yaştaki mülteci kadının yaşadıkları,
söylenmeyen, satır aralarına gizlenendir.
1 Vatan gazetesi, “Suriyeli Gelin Altınları Alıp Kayıplara Karıştı”, 22.07.2017, http://www.gazetevatan.com/suriyeli-gelin-altinlari-alip-kayiplara-karisti-1069123-yasam/
113