D İ N , TO P LU M S A L C İ N S İ Y E T V E K Ü LT Ü R E O D A K L A N A R A K D E R S K İ TA P L A R I N I N İ Ç E R İ Ğ İ N İ N K A P S AY I C I H A L E G E T İ R İ L M E S İ
Amartya Sen'e göre: “Dünyadaki insanların,
bir tür tekil ve her şeyi kapsayan bir bölümleme sistemine göre tek bir şekilde kategorileştirilebileceği gibi çok tuhaf varsayım artık
işe yaramıyor [...] kendimizi çeşitli grupların
üyeleri olarak görüyoruz - hepsine aitiz. Kimlik çok yönlüdür ve değişmektedir. Hiçbir bireyin veya ülkenin tek bir değişmeyen kimliği yoktur.12" Bireyler gittikçe daha hareketli
hale geldikçe ve göç giderek daha yaygın hale
geldikçe bu durum daha da geçerli hale gelmektedir. Bu durumun ve küreselleşmenin
diğer boyutlarının bir sonucu olarak, bireyler, özellikle gençler, her zamankinden daha
büyük bir kimlik çeşitliliği yaşamaktadır.
Gittikçe çeşitlenen toplumlarımızda, çeşitli
ve sürekli değişen kültürel kimliklere sahip
bireylerin ve grupların birbirleriyle uyumlu
bir şekilde etkileşimde bulunmalarını ve bir
arada yaşamalarını sağlamak hayati önem
kazanmıştır. Empatiyi ve birbirini daha iyi
anlamayı teşvik eden eğitim, tüm vatandaşların entegrasyonuna ve katılımına yardımcı olur ve sivil toplumun canlılığını sağlar.
Ders kitabı yazarları, farklı gerçekleri, kaynakları ve yorumları basitleştirmek ve bunları anlaşılır ve anlamlı kılmak için bir dizi başka seçimler de yaparlar. Burada yatan risk, bu
seçimleri yaparken toplumlarda mevcut olan
çeşitliliği temsil etmekte başarısız olmalarıdır. Ders kitaplarının ve diğer öğrenim materyallerinin toplumları oluşturan kültürlerin adil ve doğru bir şekilde temsil edilmesini
sağlamak için büyük çaba gösterilmelidir. Bu,
toplumların içinde ve arasında var olan kimliklerin çeşitliliğini ve çokluğunu hesaba katan bir eğitim yaklaşımı geliştirmeyi, toplumların belirli özelliklerine saygı duyan, aynı
zamanda onları yaratan ve sürdüren karşılıklı değişimleri ve karşılıklı ilişkileri vurgulayan bir yaklaşım geliştirmeyi gerektirir.
Ayrıca ders kitaplarının dinleri tek tip ve zamandan bağımsız sistemler olarak sunmaktan
kaçınması önerilmektedir. Bu amaçla, ders ki-
taplarında örneğin, aynı coğrafi bölgede bulunan farklı inançlardan örnekler verilebilir veya
farklı inançlar arasındaki alışveriş ve belki de
mezhepler ve felsefeler arasında paylaşılan
özellikleri vurgulanabilir. İnançların çeşitliliğini kabul etmek, dine inanmayan bireylere yer
açmayı ve genel yargılara varmaktan ve dinleri
derecelendirmekten kaçınmayı gerektirir.
Toplumsal cinsiyetle ilgili olarak, araştırmalar, erkeklerin prestijli olarak kabul edilen belli alanlarda sayıca çokken (siyaset,
bilim, ekonomi ve sanat gibi) genellikle
kadınlara ait kabul edilen ve daha az görünür olan özel alanda (ev, çocuk yetiştirme)
daha az yer aldıklarını göstermektedir.13
Ders kitabı yazarları, farklı cinsiyetlere sahip çeşitli farklı rol modellerini tanıtarak
öğrencilerin merakını, hoşgörüsünü ve eleştirel farkındalığını uyandırabilirler.
Ders kitabı yazarları kullandıkları karakterlere dikkat etmeli; karakter türlerini ve sayısal
dengeyi dikkate almalıdırlar. Erkek ve kadın
karakterler arasında sayısal bir denge sağlamak, hem kadınların hem günümüzdeki hem
geçmişteki konumunu ve rolünü öğrenmenin yanı sıra, kadınların veya erkeklerin bazı
alanlardan ve mesleklerden yokluğunu tarihsel bağlamlara ve kalıpyargılara atıfta bulunarak açıklamak demektir. Ders kitapları, kız
çocuklarına, erkek çocuklarına, erkeklere ve
kadınlara dair çeşitli rol modeller sunarak,
öğrencileri okuldaki her dersle ilgilenmeye
teşvik eder ve onlara cinsiyetlerinden bağımsız olarak herkesin her türden beceriyi
edinebileceğini gösterir. Öğrencilerin kendilerini, aksi takdirde yasaklanmış veya erişilemez görünen rollerde hayal etmelerini sağlar.
Böylece, ders kitapları öğrencilerin önlerinde
olduğunu düşündükleri eğitim ve meslek seçeneklerini arttırmak için kullanılabilir. Öğrencilere ötekileştirme ve eşitlik süreçlerini
açıklayarak, onları, belirlenmiş toplumsal
cinsiyet rolleri fikrinin üstesinden gelmeye
teşvik ederek, toplumsal değişim olasılıkları
hakkında düşünmelerini sağlarız.14
12 Sen, A. (1999). Development as Freedom. (Özgürlük Olarak Kalkınma) Oxford: Oxford University Press.
13 Bkz UNESCO Promoting gender equality through textbooks (Cinsiyet eşitliğinin ders kitaplarıyla desteklenmesi
14 Bkz UNESCO Promoting gender equality through textbooks (Cinsiyet eşitliğinin ders kitaplarıyla desteklenmesi)
16