I. Ulusal Azınlıkların Seçim Süreçlerine Katılımı üzerine AGİT Taahhütleri ve Diğer Uygulanabilir Uluslararası ve Bölgesel Standartlar rupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK: 1995 yılına kadar AGİT’in adıdır) azınlıkların korunması alanında kapsamlı bir standartlar setini kabul eden ilk örgüt olmuştur. Bu standartlar, AGİK’in İnsani Boyutu Konferansı Kopenhag Toplantısı Belgesi’nin (Kopenhag Belgesi) bir parçası olmuş10 vedaha sonra hukuki bağlayıcılığı bulunan Avrupa Konseyi Ulusal Azınlıkların Korunması Çerçeve Antlaşmasına (FCNM) temel oluşturmuştur. Genel olarakKopenhag Belgesi Avrupa’nın Soğuk Savaş sonrasında katılımcı ve çoğulcu demokrasilere, hukukun üstünlüğüne ve temel hak ve özgürlüklere saygı ilkelerine dönüşümünü yansıtır. Kopenhag Belgesi’nde taraf Devletler ulusal azınlıklar ve demokratik seçim süreçlerine dair çok sayıda temel taahhütte bulundular ve her şeyden öte “uluslararası azınlıklara dair soruların ancak demokratik bir siyasi çerçevede tatmin edici şekilde çözülebileceğini” kabul ettiler. Ayrıca “taraf Devletlerde evrensel olarak tanınan insan haklarının bir parçası olarak ulusal azınlık mensuplarının haklarına saygı gösterilmesinin barış, adalet, istikrar ve demokrasi için gerekli unsurlar olduğu”11 da kabul edildi. Belgede yer verilen bir diğer maddeye göre de: “Taraf Devletler ulusal azınlık mensubu bireylerin, bu azınlıkların kimliklerinin korunması ve ilerlemesi ile ilgili işler de dâhil olmak üzere, kamusal işlere etkin katılımları hakkına saygı gösterecektir.”12 Etkin katılımla ilgili bu genel hüküm 1991’de Cenevre’de gerçekleşen AGİK Ulusal Azınlıklar Üzerine Uzmanlar Toplantısı’nda daha da geliştirilmiştir. Toplantı bulguları AGİK Ulusal Azınlıklar Üzerine Uzmanlar Toplantısı 1991 Raporu’na (Cenevre Raporu) yansımıştır, buna göre “kamu işlerine etkin katılım için karar alma veya danışma yapılarına demokratik katılım önemli bir unsurdur”13.Ayrıca, ulusal azınlıklar ve seçim gözetimine ilişkin Kopenhag yükümlülüğü arasında açık bir ilişki kurulmuştur. Cenevre Raporu’na göre taraf Devletler “kanunun el verdiği ölçüde ulusal düzeyin altında gerçekleşen ve ulusal azınlıkların yaşadığı bölgeleri de kapsayan seçimlerde gözlemcilerin varlığını olumlu değerlendirmeli ve erişimlerini sağlamak üzere çaba göstermelidir”14. Rapor ayrıca bazı anayasal sistemler için tavsiye niteliğinde “azınlıkların temsil edildiği danışma ve karar alma birimleri” oluşturulmasından bahsetmektedir15. Ulusal azınlıklara ilişkin diğer önemli AGİK belgesi 1992 tarihli Helsinki Belgesidir. Değişimin Zorlukları (Helsinki Belgesi) ile UAYK (Ulusal Azınlıklar Yüksek Komiserliği) kurulmuştur16. UAYK ulusal azınlık konularında çatışma önleyici bir araç olmak üzere kurulmuştur. Helsinki’de tanınan yetkilerle birlikte UAYK ulusal azınlıklara ilişkin meseleleri araştırmak ve yanıt vermek üzere bir dizi eylem gerçekleştirebilir: • Ulusal azınlıklara ilişkin bilgi toplamak veya almak; • ilk elden raporlar edinmek üzere ülkeleri ziyaret etmek; ve • belirli bir durumu çözmek üzere alınması gereken tedbirlere ilişkin spesifik tav- siyelerde bulunmak 10 11 12 13 14 15 16 AGİK, Kopenhag Belgesi (Kopenhag: 29 Haziran 1990), parag. 30-39 A.y., parag. 30-31 A.g.e., Kopenhag Belgesi, parag.35 AGİK, Cenevre Raporu (Cenevre: 19 Temmuz 1991) Bölüm III, Parag.1 A.y., Bölüm III, Parag.5 A.y., Bölüm IV, Parag. 7 AGİK, Helsinki Belgesi ( Helsinki: 9 Temmuz 1992) 11