Sözleşme içtihadı hakkında rehber – Kitlesel protestolar
173. Örneğin, Gillan ve Quinton / Birleşik Krallık (2010) davasında Mahkeme, her iki başvurucunun da
aranması ve durdurulması toplam yarım saati aşmamasına rağmen, bu süre boyunca başvurucuların
hareket özgürlüğünden tamamen yoksun bırakıldıklarını ve bulundukları yerde kalmak ve aramayı kabul
etmek zorunda olduklarını belirtmiştir. Eğer aranmayı reddetselerdi karakolda gözaltı, tutuklama ya da
kovuşturmaya maruz kalabilirlerdi. Son olarak Mahkeme, 5. Maddenin uygulanabilirliği hakkında nihai
kararı vermeden önce, bu zorlama unsurunun da söz konusu madde çerçevesinde özgürlükten yoksun
bırakılma göstergesi olduğunu belirtmiştir.
B. Kanunilik
174. Madde 5 § 1’de kullanılan “kanuni” ve “yasanın öngördüğü usule uygun” ifadeleri, temel olarak ulusal
hukuka atıf yapar ve esasa ve usule ilişkin kurallara uyma yükümlülüğünden bahseder. Ancak, iç hukuk
uyarınca tutuklamanın “kanuniliği” her zaman belirleyici unsur değildir. Mahkeme, aynı zamanda, ilgili
süre içerisindeki tutuklamanın Madde 5 § 1’in amacı olan kişilerin keyfi olarak özgürlüklerinden yoksun
bırakılmasının engellenmesi ile uyumlu olduğuna da ikna olmalıdır (Giulia Manzoni / İtalya, 1997, §.25).
175. Madde 5 § 1’deki “yasanın öngördüğü usule uygunluk”14 kriteri kitlesel protestolar bağlamında da
geçerlidir:
Navalnyy ve Yashin / Rusya, 2014; Elvira Dmitriyeva / Rusya, 2019; ve Lasmankin ve Diğerleri /
Rusya, 2017, (idari suçlamalar bulundukları yerde de hazırlanabilecekken başvuruculara karakola
kadar eşlik edilmiştir);
Mushegh Saghatelyan / Ermenistan, 2018, (başvurucunun gözaltı süresi azami süreyi– mahkeme
kararı olmaksızın en fazla 72 saat – aşmıştır).
176. İlgili yasa aynı zamanda Sözleşmenin “kanunilik” standardına da uygun olmalıdır. Bu standart tüm
kanunların yurttaşların bir eylemin sonuçlarını makul bir ölçüde öngörebileceği şekilde ve yeterli kesinlikte
ifade edilmiş olmasını gerektirir (Steel ve Diğerleri / Birleşik Krallık, 1998, § 54).
C. Madde 5 § 1’deki Gerekçeler
177. Mahkeme, Madde 5 § 1’de yer alan özgürlük hakkıyla ilgili istisna listesinin kapsamlı olduğunu ve bu
istisnaların sadece dar yorumlandığı takdirde bu düzenlemenin amacı, yani kimsenin keyfi bir şekilde
özgürlüğünden yoksun bırakılmaması ile uyumlu olduğunu açıklamıştır (Buzadji / Moldova Cumhuriyeti
[BD], 2016, § 85; S.V. ve A. / Danimarka [BD], 2018, § 73).
178. Kitlesel protestolar bağlamında özgürlükten yoksun bırakma gerekçeleri çoğunlukla Madde 5 § 1 (b)
ve (c) ile ilgilidir.15
179. Örneğin, Steel ve Diğerleri / Birleşik Krallık (1998) davasında, birinci ve ikinci başvurucular hüküm
giymiş ve kendilerine sulhu bozmamaları, yani diğerlerini şiddete tahrik etmekle sonuçlanacak şekilde
davranmamaları emredilmiştir. Başvurucular mahkeme emrine uymayı reddetmiş ve hapis cezası almıştır.
Hapse girmelerinin sebebi mahkeme kararına uymamaları olduğu için Mahkeme, bu tutuklamayı Madde
5 § 1 (b) kapsamında değerlendirmiştir.
180. Schwabe ve M.G. / Almanya (2011) davasında, Mahkeme bir gösteriye katılımı engellemek için
yapılan önleyici gözaltını değerlendirmiştir. Mahkeme, Taraf Devletin tutuklamanın Madde 5§ 1 (b)
14
15
Bkz. Bölüm II, Guide on Article 5 of the European Convention of Human Rights: Right to liberty and security.
Bkz. Bölüm III, Guide on Article 5 of the European Convention of Human Rights: Right to liberty and security.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi
32/43