Sözleşme içtihadı hakkında rehber – Kitlesel protestolar
mağduru aşağılama veya küçük düşürme kastının yokluğunda 3. Madde ihlali kesin olarak ortadan
kalkmasa da, ardındaki kasıt ya da saik, (V. / Birleşik Krallık [BD], 1999, § 71);
yüksek tansiyonlu ortam ya da duygular gibi, kötü muameleye maruz kalınan bağlam, (Selmouni /
Fransa [BD], 1999, § 104).
146. Kötü muamele böylesine bir asgari düzeye ulaştığında çoğu zaman basit yaralama ya da yoğun fiziksel
veya manevi acı içerir. Bununla beraber, bu unsurların yokluğunda dahi, muamelenin bir kişiyi aşağıladığı
ya da küçük düşürdüğü, insan onuruna saygı göstermediği veya insan onurunu ortadan kaldırmaya çalıştığı
ya da kişinin ahlaki ve fiziksel direncini kırabilecek korku, ıstırap ya da değersizlik duygularını uyandırdığı
durumlarda, muamele aşağılayıcı olarak nitelendirilebilir ve de 3. Maddede düzenlenen yasak kapsamına
girebilir. Böyle bir değerlendirme özneldir. Başkalarının gözünde olmasa bile mağdurun kendi gözünde
aşağılanması yeterli kabul edilebilir (Bouyid / Belçika [BD], 2015, § 87).
147. Mahkeme, önceden tasarlanan, aralıksız olarak saatlerce uygulanan ve basit yaralama ya da ağır
fiziksel veya manevi ıstıraba yol açan muameleyi kendi içtihadında “insanlık dışı” olarak değerlendirmiştir
(Labita / İtalya ([BD], 2000, § 120; Ramirez Sanchez / Fransa [BD], 2006, § 118). Mağdurları aşağılanmış
ya da küçük düşürülmüş hissettiren korku, ıstırap ya da değersizlik duyguları uyandıran ve muhtemelen
onların ahlaki ve fiziksel dirençlerini kıran ya da mağduru kendi iradesi ya da vicdanına karşı davranmaya
zorlayan muamele ise “aşağılayıcı” olarak kabul edilmiştir (Jalloh / Almanya [BD], 2006, § 68).
148. Gäfgen / Almanya (BD, 2010, § 90) kararında Mahkeme, kötü muameleyi işkence olarak
sınıflandırırken çok ağır ve dayanılmaz bir acıya neden olan kasıtlı insanlık dışı muameleyi ayrı bir kusur ile
ilişkilendirir (Selmouni / Fransa [BD], § 96). Ciddiyete ek olarak, işkencenin amacı, diğerlerinin yanında,
bilgi edinmek, cezalandırmak ya da mağduru korkutmak için kasıtlı bir şekilde ağır acı ya da ıstırap
vermektir12 (Aksoy / Türkiye, 1996, § 115).
149. Bununla beraber, bir kişi özgürlüğünden yoksun bırakıldığında veya daha genel olarak kolluk
güçleriyle karşı karşıya kaldığında Mahkeme, şiddet eşiğinin, eşiğe ulaşılmadığı için ihlal tespitinin
gerekmediği durumlar olabileceği anlamına gelmediğini vurgulamıştır. Mahkeme, insan onuruna her tür
müdahalenin Sözleşmenin özüne zarar vereceğinin altını çizmiştir. Dolayısıyla, kolluk güçlerinin kişiye
yönelik insan onurunu zedeleyen her türlü muamelesi 3. Maddeyi ihlal eder. Bu bilhassa, söz konusu kişi
üzerindeki etkisi ne olursa olsun, kolluğun müdahalesinin açıkça gerekli kılınmadığı, bir kişiye karşı fiziksel
güç kullanılan durumlarda geçerlidir (Bouyid / Belçika [BD], 2015, § 101).
150. Son olarak, Mahkemenin içtihadına göre, Taraf Devletlere sadece Devlet temsilcilerinin eylemlerinin
atfedilmediği, aynı zamanda yerel aygıtların eylemlerinin de bölgede “etkin kontrol” sağlayan Devlete
atfedilebileceği unutulmamalıdır (Djavit An / Türkiye, 2003, § 22).
B. Esas yönü
151. Halka açık toplantıların dağıtılması için kullanılan güçle ilgili, Oya Ataman / Türkiye (2006, § 17)
kararında Mahkeme, bir grup göstericiyi dağıtmak için “biber gazı” olarak bilinen göz yaşartıcı gazın
kullanılmasını incelemiştir. Söz konusu gaz, iddiaya göre gözyaşı ve solunum güçlüğü gibi rahatsızlık verici
fiziksel durumlar yaratmaktadır. Mahkeme, 13 Ocak 1993 tarihli Kimyasal Silahların Geliştirilmesinin,
Üretilmesinin, Stoklanmasının ve Kullanılmasının Yasaklanması ve Bunların İmhası ile İlgili Sözleşmeye atıf
yapmış ve yerel ayaklanmaların kontrolü dahil olmak üzere yasaların uygulanması için “biber gazının”
kullanımına izin verildiği sonucuna varmıştır.
12
Bkz. Madde 1 United Nations Convention against Torture
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi
27/43