ADALETE ERIŞIM İÇIN DESTEK MEKANIZMALARI
Engellilik Çalışmalarında Yöntem Olarak Hak
Temelli Bakış: Bütüncül Haklar Yaklaşımı ve
Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme Bağlamında
Değerlendirme
Hukukun engellilik çalışmaları alanına en önemli katkılarından birisi,
bizim hak temelli bakış/yaklaşım olarak tarif ettiğimiz yöntemdir. Bu
yöntemin mahiyetini belirleyen iki önemli husus mevcuttur: Bütüncül
haklar yaklaşımı ile BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme’nin hukuk sistemine kattığı değer. Bu hususları açıklamak, adalete erişimin
kavramsal çerçevesini çizerken yardımcı olacaktır.
Bütüncül Haklar Yaklaşımı
Bu yaklaşıma göre tüm insan hakları, bütünlük, bölünmezlik ve karşılıklı bağımlılık ilkeleri11 çerçevesinde ele alınmalıdır. Örneğin bireyin adil
yargılanma hakkını kullanabilmesi için öncelikle sahip olduğu hakları
bilmesi, bunun için temel bir eğitim hakkının olması, mahkeme binalarının inşası, tarafsızlık ve bağımsızlık nosyonuyla yetiştirilmiş hâkimlerin
bu mahkemelerde istihdamı, toplumdaki her birey için fiziksel erişim ve
doğru bilgiye erişim anlamında mahkemelere erişimin olanaklı olması
gibi birbiriyle ayrılmaz bir bütün oluşturan bir haklar zincirinin varlığı
şarttır. Bu haklardan her biri zincirin bir halkasını oluşturmakta olup
birinin kopması, adil yargılanma hakkının kullanılması sürecindeki tüm
hakların varlığını ve kullanılabilirliğini etkileyecektir.
Aynı zamanda insan hakları konusunda devletin yükümlülükleri
üç dilimli/parçalı sınıflandırmaya göre saygı gösterme (respect), koruma
(protect) ve gereğini yerine getirme (fulfill) olarak12 karşımıza çıkmaktadır. Konumuz bağlamında devletin, bireyin doğru, yeterli ve gerekli
bilgiye erişimini kısıtlamaması (saygı gösterme), üçüncü kişilerden şiddet görme riskine karşı bireyi koruyucu tedbirleri alması (koruma) ve
11 Asbjørn Eide, “Economic and Social Rights”, Human Rights: Concept and Standarts, ed. Janusz
Symonides, UNESCO Publishing, 2000, s. 119.
12 Asbjørn Eide, “Economic and Social Rights”, Human Rights: Concept and Standarts, ed. Janusz
Symonides, UNESCO Publishing, 2000, s. 119; CESCR General Comment No. 3 (1990). The nature of states parties’ obligations (Art. 2, Para. 1, of the Covenant), Adopted at the Fifth Session of
the Committee on Economic, Social and Cultural Rights, Contained in Document E/1991/23.
105