Okuma yazma bilmeme, dil sorunları, yoksulluk veya seyahat özgürlüğünün engellenmesi
gibi oy kullanma hakkına sahip kişilerin bu haklarını etkili şekilde kullanmalarını
engelleyecek zorluklara karşı olumlu tedbirler alınmalıdır. Oy kullanma hakkıyla ilgili
bilgi ve materyaller azınlık dillerinde de mevcut olmalıdır. Fotoğraf ve semboller gibi
metotlarla okuma yazma bilmeyen seçmenlerin oylarını nasıl kullanacaklarına ilişkin
yeterli bilgi edinmeleri sağlanmalıdır. Kayıt için ikametgâh şartlarının getirildiği hallerde,
bu şartlar makul olmalı ve evsizleri oy kullanma hakkından mahrum edecek düzenlemeler
getirilmemelidir.
16. Seçim tarihlerine ilişkin şartlar, harçlar veya peşin ödemeler makul olmalı ve
ayrımcılık içermemelidir……
19. Seçimler, (b) paragrafına uygun şekilde, belirli dönemlerde, seçmenlerin iradelerini
özgürce ortaya koymalarını garanti eden hukuk kuralları çerçevesinde, adil olarak
gerçekleştirilmelidir. Oy kullanma hakkına sahip olanlar, diledikleri adayı seçebilmeli,
referandum veya halkoylamalarında lehe veya aleyhe oy kullanabilmeli, hükümeti
destekleyebilmeli veya hükümete karşı olabilmelidir. Seçmen, iradesini olumsuz yönde
etkileyecek herhangi bir etki, tehdit veya zorlama ile karşı karşıya bırakılmamalıdır.
Seçmenler, iradelerini özgürce oluşturabilmeli; şiddet eylemleri, zorlama gibi, iradelerini
fesada uğratabilecek hiçbir eyleme maruz bırakılmamalıdır. Gerekli görülen hallerde
seçim kampanyaları için ayrılan bütçelerde, seçmenlerin özgür iradesi göz ardı edilmemek
kaydıyla, veya herhangi bir adaya veya partiye ayrılan bütçede demokratik bir seçimi
engelleyecek orantısızlıklar olmadığı sürece kısıtlamalara gidilebilir.
20. Seçimleri yürütecek ve seçimlerin adil, tarafsız ve Sözleşme ile uyum sağlayan
kurallara göre gerçekleşmesini sağlayacak bağımsız bir otorite kurulmalıdır. Taraf
Devletler, seçimler süresince gizli oy ilkesini ve gıyapta oyun mevcut olduğu sistemlerde,
bu uygulamayı güvence altına alacak tedbirleri almalıdır. Böylece, oy kullananlar nasıl
ve ne şekilde oy kullandıklarını belirtmeye zorlanmamış veya oy kullanma aşamasında
müdahaleden korunmuş olacaktır. Belirtilen hakların ortadan kaldırılması, Sözleşme’nin
25. maddesi ile bağdaşmaz niteliktedir. Oy sandıklarının güvenliği sağlanmalı ve oylar
adaylar veya temsilcileri önünde sayılmalıdır. Seçmenlerin, oylamanın gizliliği ve oyların
sayımına güvenebilmesi için oylama işlemi, sayma işlemi, yargısal gözden geçirme ve
benzeri işlemler açısından bağımsız bir seçim kontrolü gerçekleştirilmelidir. Engellilere,
görme engellilere veya okuma yazma bilmeyenlere sağlanacak yardım bağımsız bir
yardım olmalıdır. Seçmenler, alınan bütün tedbirlerden haberdar edilmelidir.
21. Sözleşme belirli bir seçim sistemini öngörmese de, taraf Devlet’in seçim sistemi 25.
madde ile korunan haklar ile uyum içerisinde olmalıdır ve seçmenlerin özgür iradesine ve
ifade özgürlüğüne etkililik kazandırmalıdır. Herkesin tek bir oy hakkına sahip olması ve
herkesin eşit oy hakkına sahip olması gereklidir. Oyların sayım sistemi ve seçim barajları
oy dağılımını saptırmamalı, bir grup lehine ayrımcılık yaratmamalı, yurttaşların kendi
temsilcilerini özgürce seçme haklarını sınırlandırmamalı ve ortadan kaldırmamalıdır.” 4
şeklindedir.
4 İnsan Hakları Komitesi 23 No’lu Genel Yorum. Türkçe çevirisi için bkz. Lema Uyar (derleyen ve çeviren), Birleşmiş
Milletler’de İnsan Hakları Yorumları: İnsan Hakları Komitesi ve Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi 1981-2006,
İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2006.
5