Rapor, Faruk Eren tarafından yazılmış ve söz konusu dört STK’nın katkılarıyla düzenlenmiştir. Bu çalışmaya katkılarını sunan ve kaynaklarını paylaşan herkese teşekkür ederiz. GİRİŞ Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan liderliğindeki Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) 2002 yılından beri Türkiye’yi yönetiyor. Daha önce bazı demokratik reformları kabul etmesine rağmen, AKP hükümeti siyasi haklara ve sivil özgürlüklere karşı zaman geçtikçe giderek daha hakir gören bir tutum sergiledi. Orantısız polis şiddetiyle bastırılan 2013 Gezi Parkı eylemleri süresince demokrasi ve hukukun üstünlüğü gibi değerlerdeki gerileme ve bozulma açıkça gör��ldü. Partinin otoriter tahakkümü, hükümetin muhalif (olarak algılanan) kişi ve gruplar üzerinde olağanüstü hal kararnameleri aracılığıyla belirgin bir baskı oluşturmasına yol açan 2016 darbe girişiminin ardından tamamen pekişti.1 Demokratik olmayan uygulamaları da beraberinde getiren cumhurbaşkanlığı sisteminin 2018 yılında kabul edilmesinin ardından sivil alandaki daralmanın kapsamı daha da genişledi.2 Sivil toplumun düşüncelerini en çok duyuran kesimleri saldırıya uğradı. Hükümet ayrıca, medya sahipliğinin büyük bir kısmını Cumhurbaşkanına yakın kişilerden oluşan küçük bir çevrede yoğunlaştırmayı başardı. Sonuç olarak, önemli eleştirel gazeteciler bir kısmı hapse atılarak işten çıkarıldı. Bu da geri kalanların fiilen susturulmasına sebep oldu. Bugün tüm ana akım medya hükümetin kontrolü altında.3 Hedeflenen diğer bir grup akademisyenlerdi. 11 Ocak 2016 tarihinde “Bu suça ortak olmayacağız!” başlığıyla imzaya açılan bildiri 1.128 akademisyen tarafından imzalanmıştı.4 Bildiride akademisyenler, Türkiye’nin güneydoğusunda (sokağa çıkma yasakları dahil) insan hakları ihlallerine son verilmesi ve barış sürecinin çökmesinin ardından Kürdistan İşçi Partisi (PKK) ile Türk Silahları Kuvvetleri arasında yeniden başlayan silahlı çatışmanın kalıcı olarak çözülmesi için çağrıda bulundu. İmzacılardan 822’si yargılandı, bazıları gözaltına alındı, bazıları da hapse atıldı. Birçoğu işini kaybetti ve pasaportlarına el konuldu – yeniden işe alınma veya yeni bir iş bulmak üzere yurt dışına seyahat etme imkanı bulunmadığı için bu durum “sivil ölüm” olarak tarif ediliyor. Eleştirel medyaya ve akademiye yönelik saldırılara ek olarak, sivil toplum kuruluşları da yoğun baskı altına alındı. 2020 yılında, sivil toplumu İHS’ler üzerinden hedef alan iki tartışmalı dava sonuçlandı: “İstanbul 10’lusu” olarak da bilinen Büyükada ve Gezi/Osman Kavala davaları. 5 Temmuz 2017 tarihinde Büyükada’da travmayla başa çıkma ve dijital güvenlikle ilgili düzenlenen atölye polis tarafından basıldı. Bu baskında, İstanbul Adalar Cumhuriyet Başsavcılığı’nın talimatıyla 10 İHS gözaltına alındı. Uluslararası Af Örgütü Onursal Başkanı Taner Kılıç’ın devam eden soruşturması daha sonra bu 10 savunucunun soruşturmasıyla birleştirildi. Üç yıl süren davada adil yargılanma hakkı defalarca ihlal edildi. Temmuz 2020’de sanıklardan dördü terör suçlarından mahkum edildi.5 İstinaf mahkemesi ise, üç ay içinde bu kararı onayarak sivil topluma tehditkar bir mesaj gönderdi.6 Diğer dava ve soruşturmalar ise, şirketleri ve kurduğu sivil toplum kuruluşları aracılığıyla Türkiye’de demokrasi, insan hakları ve çokkültürlülüğün gelişmesine yönelik çabalara öncülük eden işadamı ve hak savunucusu Osman Kavala etrafında inşa edildi. Kavala, “Anayasal düzeni değiştirmeye teşebbüs” ve “hükümeti ortadan kaldırmaya teşebbüs” ettiği iddiasıyla 18 Ekim 2017’den beri cezaevinde.7 Kavala hakkında yürütülen soruşturmanın kapsamı yeni polis 4 “Bu suça ortak olmayacağız!” (10.01.2016; Barış İçin Akademisyenler): https://barisicinakademisyenler.net/node/62 1 Freedom in the World 2020: Turkey (Freedom House): https://freedomhouse.org/country/turkey/freedom-world/2020 5 İnsan Haklarını Savunmak Suç Değildir: Türkiye’nin İstanbul 10 Hakkındaki Kararı (09.07.2020; Hollanda Helsinki Komitesi): https://www.nhc.nl/defending-human-rights-is-not-a-crime-turkeys-ruling-against-istanbul-10/ 2 Türkiye, Freedom House’un dünya çapındaki siyasi haklar ve sivil özgürlüklerin durumunu tespit eden Freedom in the World 2020 başlıklı yıllık araştırmada “Özgür Değil” olarak derecelendirilmiştir: https://freedomhouse.org/country/turkey/ 6 Türkiye: NHC Mahkemenin “İstanbul 10” kararını onaylamasından endişeli (04.12.2020; Hollanda Helsinki Komitesi): https:// freedom-world/2020 www.nhc.nl/turkey-nhc-concerned-about-court-upholding-istanbul-10-decision/ 3 Misyon Raporu: Türkiyeli Gazeteciler Baskıların Kıskacında (30.11 2020;Avrupa Basın ve Medya Özgürlüğü Merkezi): https:// 7 Af Örgütü’nden Türkiye’ye çağrı: Kavala’yı serbest bırakın (18.12.2020; Bianet): https://bianet.org/1/13/236227-af-orgutu- www.ecpmf.eu/wp-content/uploads/2020/11/20201125_Turkey_PF_Mission_Report_TUR.pdf nden-turkiye-ye-cagri-osman-kavala-yi-serbest-birakin 6 S AV U N M A S I Z YA R G I GİRİŞ 7