BİR İNSAN HAKLARI KORUMA MEKANİZMASI OLARAK ULUSAL EŞİTLİK KURUMLARI: KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU VE TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMU ÖRNEĞİ
mamakla birlikte eşitlik kurumları açısından da yol gösterici niteliktedir. Paris İlkeleri, “Yetki
ve Sorumluluklar”, “Oluşumu, Bağımsızlık ve Çoğulculuk Güvenceleri”, “Çalışma Yöntemleri”, “Yargısal-Benzeri Yetkilerle Donatılmış Komisyonların Statüsüne İlişkin Ek İlkeler” başlıklı bölümlerden oluşmaktadır. Raporda, Paris İlkeleri’nin 1993 yılında kabul edilmiş olması
olgusu gözetilerek, o zamandan bu yana uluslararası alanda ortaya çıkan başka belgeler de
dikkate alınmıştır. Bu belgeler, Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliği’nin isteği üzerine başlatılan çalışma sonucu ortaya çıkan ve devletlerin ırk ayrımcılığına karşı mevzuat oluşturmak
için kılavuz ya da bir temel olarak kullanabilecekleri bir model oluşturma amacını güden,
1996 yılında kabul edilen Irk Ayrımcılığına Karşı Kabul Edilecek Mevzuat için Hükümetlere
Rehberlik Niteliğinde Model Ulusal Yasa (bundan sonra “BM Model Yasa” olarak anılacaktır);9 Irkçılığa ve Hoşgörüsüzlüğe Karşı Avrupa Komisyonu’nun (ECRI) 2017’de güncellediği
1997 tarihli 2 No.lu Genel Politika Tavsiyesi Kararı10 (Bundan sonra “ECRI GPT2” olarak
anılacaktır), Avrupa Birliği’nin eşitlik kurumu kurulması yükümlülüğü getiren 2000/43/EC
sayılı Direktif md. 13,11 2004/113/EC sayılı Direktif md. 12,12 2006/54/EC sayılı Direktif md.
20,13 2010/41/EU sayılı Direktif md. 11’de14 ve 2019/1158 sayılı Direktif md. 15’te15 ve Avrupa
Komisyonu’nun 22.06.2018 tarihli “tavsiye kararından”ndan oluşmaktadır.16 Bu belgelerde
yer alan ve Paris İlkeleri’nde üzerinde durulmayan bir dizi standart da değerlendirmeye
eklenmiştir. Belirtmek gerekir ki, bu belgelerden en ayrıntılı düzenlemeye yer veren ECRI
GPT2’dir. Çalışmada değinilen AB direktifleri, eşitlik kurumları ile ilgili yükümlülük getirmekle birlikte konuya oldukça yüzeysel yaklaşmış gözükmektedir.
Çalışmada, eşitlik kurumlarına ilişkin uluslararası standartlar ortaya konulduktan sonra
Avrupa Eşitlik Kurumları Ağı (EQUINET-European Network of Equality Bodies) tarafından
hazırlanmış göstergelerden17 de yararlanarak uluslararası standartlara ilişkin bir değerlendirme yapılmaya çalışılmıştır. Ulusal insan hakları kurumlarına ilişkin bir metin olan Paris
İlkeleri kapsamında aşağıda üzerinde durulan hususların eşitlik kurumları bağlamında da
dikkate alınması gerekmektedir. Bu nedenle çalışmada ulusal kurumlara dair yapılan atıfların aynı zamanda eşitlik kurumlarını da içerecek şekilde okunması yerinde olacaktır.
9 Irk Ayrımcılığına Karşı Kabul Edilecek Mevzuat için Hükümetlere Rehberlik Niteliğinde Model Ulusal Yasa (Model National Legislation for the Guidance of Governments in the Enactment of Further Legislation Against Racial Discrimination, UN Office of the
High Commissioner for Human Rights, 1996, HR/PUB/96/2), www.ohchr.org/Documents/Publications/Discrimination962en.pdf
(erişim: 31.07.2020)
10 Ulusal düzeyde ırkçılık ve hoşgörüsüzlükle mücadelede Eşitlik Kurumları üzerine 2 No.lu ECRI Genel Politika Tavsiyesi (ECRI General Policy Recommendation No2 revised on Equality Bodies to combat racism and intolerance at national level), http://rm.coe.
int/ecri-general-policy-/16808b5a23 (erişim: 31.07.2020).
11 Council Directive 2000/43/EC of 29 June 2000 implementing the principle of equal treatment between persons irrespective
of racial or ethnic origin, OJ L 180, 19.7.2000, p. 22–26, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32000L0043&from=EN (erişim:31.07.2020).
12 Council Directive 2004/113/EC of 13 December 2004 implementing the principle of equal treatment between men and women
in the access to and supply of goods and services, OJ L 373, 21.12.2004, p. 37–43, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/
HTML/?uri=CELEX:32004L0113&from=EN (erişim:31.07.2020).
13 Directive 2006/54/EC of the European Parliament and of the Council of 5 July 2006 on the implementation of the principle of equal
opportunities and equal treatment of men and women in matters of employment and occupation (recast), OJ L 204, 26.7.2006, p.
23–36, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32006L0054&from=EN (erişim:31.07.2020).
14 Directive 2010/41/EU of the European Parliament and of the Council of 7 July 2010 on the application of the principle of equal
treatment between men and women engaged in an activity in a self-employed capacity and repealing Council Directive 86/613/
EEC, OJ L 180, 15.7.2010, p. 1–6, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32010L0041&from=EN
(erişim:31.07.2020).
15 Directive (EU) 2019/1158 of the European Parliament and of the Council of 20 June 2019 on work-life balance for parents and
carers and repealing Council Directive 2010/18/EU, OJ L 188, 12.7.2019, p. 79–93, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/
HTML/?uri=CELEX:32019L1158&qid=1596972173675&from=EN (erişim:31.07.2020).
16 Commission Recommendation of 22.06.2018 on standards for equality bodies, European Commission, Brussels, 22.6.2018,
C(2018) 3850 final, https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/2_en_act_part1_v4.pdf (erişim:31.07.2020).
17 European Network of Equality Bodies, EQUINET Project on Standards for Equality Bodies, Mandate-Indicators, https://equineteurope.org/wp-content/uploads/2020/02/NEB_Mandate_indicators.pdf (erişim:31.07.2020).
9