BİR İNSAN HAKLARI KORUMA MEKANİZMASI OLARAK ULUSAL EŞİTLİK KURUMLARI: KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU VE TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMU ÖRNEĞİ
rütme organı tarafından seçilecek üyelerin toplumun farklı kesimlerinden gelmelerine
imkân sağlanarak Kurul üyelerinin oluşumunda çoğulcu bir yaklaşımın gözetildiğini
belirtmiş ve bu nedenle Kurul üyelerinin yürütmeye bağlanarak tarafsızlıklarını ve bağımsızlıklarını yitireceğinin söylenemeyeceğini belirtmişti.44 Ancak 703 sayılı KHK ile
yapılan değişikliğin ardından Anayasa Mahkemesi’nin bağımsızlıkla ilgili uyguladığı
görece düşük standardın da gerisine düşülmüştür.
TİHEK Kanunu md. 10(4)(a)’da üye olarak atanacak kişilerin devlet memuru olma
şartlarını taşıması gerektiği düzenlenerek üyelerin adeta bir devlet memuru gibi hareket etmeleri beklenmiştir. Nitekim halihazırda TİHEK Kurulu’nda yer alan 11 üyeye
bakıldığında bunların dokuzunun atanmadan önce kamu görevinde olduğu, sadece iki
üyenin (avukat) kamu sektörü dışından geldiği görülmektedir. İnsan hakları konusunda
deneyimli üye sayısı altı gibi gözükse de bu üyelerden dördü kamu görevleri ile bağlantılı olarak bu tür bir deneyime sahiptir; insan hakları alanında ve ayrımcılık mağdurlarına dönük özel bir çalışmaları söz konusu değildir. Üyelerden daha önce sivil toplumda
gönüllü olarak çalışma yürütmüş kişi sayısı ise sadece üçtür. Üyelerden beşinin ne sivil
toplum ne de insan hakları alanında bir deneyimi ve bilgisi bulunmaktadır. Üyelerden
yalnızca birisi kadın ve engellidir.
Görüldüğü üzere Kurumun üye kompozisyonu üstlendiği görevleri yerine getirmek bakımından oldukça yetersizdir. Üyeler, toplumsal çeşitliliği yansıtmaktan tamamen uzak
ve üye kompozisyonu toplumsal cinsiyet eşitliğine bütünüyle aykırıdır. Eşitlik kurumunda liderlik pozisyonunda bulunan kişilerin şeffaf, liyakate dayalı olarak ve katılımcı
bir usulle belirlenmesi ve görevlendirilmesi, bu sürecin herhangi bir aşamasında yürütme organının belirleyici bir etkisinin olmaması gerekliliklerine bir bütün olarak aykırı
davranıldığı görülmektedir.
Çoğulculuk ilkesi ECRI GPT2 para. 38 gereği yalnızca Kurul üyeleri değil aynı zamanda Kurum çalışanları bakımından da geçerlidir. TİHEK yöneticilerinin, danışma organlarının ve personelinin toplumsal çeşitliliği yansıtıp yansıtmadığı bilinmemektedir.
Personelin toplumsal cinsiyet eşitliği bakımından dengeli olmadığı ve erkek personel
sayısının kadın personel sayısının belirgin bir biçimde daha fazla olduğu (74-46) görülmektedir.45
2. Kurul Üyelerine Tanınan Güvenceler
Eşitlik kurumlarında üyelerin bağımsızlığı bakımından gerekli düzenlemelerin anayasa
veya yasa düzeyinde gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Bu kapsamda atama yöntemi,
atama ölçütleri, atama süresi, yeniden atanma usulü, azledilme usulü, kurum üyelerinin
ayrıcalıkları ve dokunulmazlıkları gündeme gelmektedir.46
Uluslararası standartlara göre kurum üyelerinin belirli bir süre için atanması ve görevden azledilememesi gerekmektedir. Üyelerin yeniden atanabilmesi mümkündür. 703
sayılı KHK ile değiştirilmeden önce TİHEK Kanunu md. 10(6)’da üyelerin görev süresinin dört yıl olduğu ve arka arkaya iki dönem görev yapan üyelerin bir dönem geçmeden
tekrar seçilemeyeceği düzenlenmişti. Anılan düzenleme 703 sayılı KHK ile kaldırılmış
ve yerine herhangi bir düzenleme yapılmamıştır. Dolayısıyla TİHEK Kurulu’na atanan
üyeler süresiz olarak atanmışlardır ve teorik olarak devlet memurları için geçerli olan
44 Anayasa Mahkemesi, E. 2016/132, K. 2017/154, 15.11.2017, para 31-32.
45 TİHEK, 2019 Yılı Faaliyet Raporu, s. 30.
46 National Human Rights Institutions, s. 11, para. 78.
26