BİR İNSAN HAKLARI KORUMA MEKANİZMASI OLARAK ULUSAL EŞİTLİK KURUMLARI: KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU VE TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMU ÖRNEĞİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU VE AYRIMCILIK KONUSUNDA VERDİĞİ KARARLAR RAPORU D. Çiğdem Sever1 GİRİŞ Kurulması yönündeki temenniler 1980’lerden bu yana dile getirilen, ilk olarak 2006 yılında Kanunla düzenlenen Kamu Denetçiliği Kurumu, Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararı nedeniyle2 ancak 2010 Anayasa değişikliklerinden sonra 2012 yıl��nda kurulmuştur. Anayasa değişiklikleri sırasında Anayasa’nın 74. maddesine dördüncü fıkra eklenmiş ve “Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler” hükmüne yer verilmiştir. Bu düzenlemenin ardından 2012 yılında 6328 sayılı Kanun’la3 kurularak 2013 yılının Mart ayında başvuru almaya başlayan Kamu Denetçiliği Kurumu (KDK) yapısal olarak TBMM’ye bağlı ve ayrı bir tüzel kişiliğe sahip bir kamu kurumudur. İdare ile ilişkilendirilebilen her tür insan hakları ihlaline ilişkin doğrudan başvuru alabildiğinden Ombudsperson (Ombdusman) kurumları ulusal insan hakları kurumu niteliğindedir. İnsan hakları ihlallerinde yargı öncesi etkili bir başvuru yolu olması bakımından ulusal insan hakları kurumlarının temel ilkeleri BM tarafından kısaca Paris İlkeleri olarak anılan 1993 tarihli Ulusal Kurumların Statüsüne ilişkin İlkeler4 ile düzenlenmiştir. Paris İlkeleri; a. Yetki ve Sorumluluklar, b. Oluşum, Bağımsızlık ve Çoğulculuk Güvenceleri, c. Çalışma Yöntemleri, d. Yargısal-Benzeri Yetkilerle Donatılmış Komisyonların Statüsüne İlişkin Ek İlkeler başlıklı bölümlerden oluşmaktadır. Her ne kadar hem genel olarak ulusal insan hakları kurumları, hem de ombudsmanlıklar üzerine uluslararası mecrada çok sayıda belge bulunmaktaysa da5 çalışmada esas olarak Paris İlkeleri ile 2019 tarihli Avrupa Komisyonu Ombudsmanlık Kurumunun Korunması ve Güçlendirilmesi Üzerine İlkeler 1 Dr., Atılım Üniversitesi Hukuk Fakültesi. 2 5548 sayılı ve 13.10.2006 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu, Anayasa Mahkemesi’nde Anayasa’nın 6., 87. ve 123. maddesine aykırı bulunarak iptal edilmiştir. (E. 2006/140, K. 2008/185, 25.12.2008, R.G.:04.04.2009-27190) Bunun üzerine 2010 değişiklikleri sırasında meclisin başdenetçi seçme yetkisi Anayasa’ya eklenmiştir. 3 Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu, Kabul Tarihi: 14/6/2012, Yayımlandığı R.Gazete: Tarih: 29/6/2012. 4 Principles relating to the Status of National Institutions (The Paris Principles), Adopted by General Assembly resolution 48/134 of 20 December 1993. 5 Bunların bir kısmı şunlardır: Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi Ombudsman kurumuna ilişkin R (85) 13, İnsan Haklarının Geliştirilmesi Ve Korunmasına Yönelik Bağımsız Ulusal Kurumların Kurulmasına İlişkin R (97) 14, Kamu Görevlileri İçin Davranış Kurallarına İlişkin R (2000) 10 , İyi İdare Üzerine CM / Rec (2007) 7, Haber Uçuranların Korunması Hakkında CM / Rec (2014) 7 ve İnsan Hakları Ve Ticaret Üzerine CM / Rec (2016) 3 Tavsiye kararları; Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi 757 (1975) ve 1615 (2003) Tavsiyeleri ve özellikle 1959 (2013) Kararı; Avrupa Konseyi Yerel ve Bölgesel Yetkilileri Kongresi'nin 61 (1999), 159 (2004), 309 (2011) ve 327 (2011) sayılı tavsiye kararları; 7 Aralık 2017'de kabul edilen, Ulusal Düzeyde Irkçılık Ve Hoşgörüsüzlükle Mücadele Eden 2 Numaralı ECRI Genel Politika Tavsiyesi; İnsan Haklarının Geliştirilmesi Ve Korunmasında Ombudsman, Arabulucu Ve Diğer Ulusal İnsan Hakları Kurumlarının Rolüne İlişkin 18 Aralık 2014 tarihli 69/168 sayılı Karar ve 19 Aralık 2017 tarihli 72/186 sayılı Karar, 19 Aralık 2017 tarihli 72/181 sayılı Karar İnsan haklarının geliştirilmesi ve korunmasına yönelik ulusal kurumlar, İşkenceye ve Diğer Zalimane İnsanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezaya Karşı Sözleşmeye Ek İhtiyari Protokol, 18 Aralık 2002. 55