BİR İNSAN HAKLARI KORUMA MEKANİZMASI OLARAK ULUSAL EŞİTLİK KURUMLARI: KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU VE TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMU ÖRNEĞİ Gerek Paris İlkelerinde gerek Venedik İlkelerinde vurgulanan ilk ve en önemli konu bu kurumların farklı şekillerde örgütlenebilecekse de bağımsızlığının sağlanmasıdır. Her iki ilkede de ombudsmanlığın tercihen anayasal, en azından yasal dayanağa sahip olmasının önemi vurgulanmıştır. Venedik İlkelerinde ombudsmanın nitelikli çoğunlukla meclisten seçilmesinin daha iyi bir yöntem olduğu belirtilmiştir. Bu özellikler bakımından KDK anayasal dayanağa sahip olup meclis tarafından seçim ile bu kriterleri karşılamaktadır. Paris İlkelerinde de Venedik İlkelerinde de bu kurumlarda çalışacak kişilerin seçiminde objektif kriterler geliştirilmesi ve seçim/atama sürecinin olabildiğince şeffaf olmasının yanısıra mesleki deneyim, hatta mümkünse insan hakları alanında deneyim sahibi olmasının önemi vurgulanmıştır. Buna karşılık, Türkiye’de insan hakları alanında çalışan sivil toplum örgütü deneyimi olan denetçi çok azdır. Siyasi deneyim ya da bürokrasi deneyimi olan denetçiler ağırlık kazanmaktadır. Oluşum biçimine ilişkin en önemli sorunlardan biri çoğulculuğa ilişkindir. Paris ilkelerinde vurgulandığı üzere, üyelerin belirlenmesi “insan haklarının geliştirilmesi ve korunmasıyla ilgili (sivil) toplum güçlerinin çoğulcu bir biçimde temsil edilmesini sağlayacak gerekli bütün güvencelerin var olduğunu gösteren bir usulle yapılmalıdır. Bu da özellikle, (a) İnsan hakları ve ırk ayrımcılığına karşı mücadeleyle ilgili sivil toplum kuruluşları, sendikalar ve örneğin hukukçu, hekim, gazeteci ve bilim insanlarını bir araya getiren sosyal-mesleki kuruluşların, (b) Din ve felsefi düşünce akımlarının, (c) Üniversitelerin ve nitelikli uzmanların, (d) Parlamentonun, (e) (ancak istişari mahiyette katılmak koşuluyla) yönetimin temsilcileriyle etkin bir işbirliğine imkan veren yetkilerle veya bu temsilcilerin bu kuruluşlara katılımıyla gerçekleştirilebilir”. Her ne kadar TİHEK’de olduğu gibi doğrudan cumhurbaşkanı atamasıyla göreve gelmemeleri ve TBMM Genel Kurulu ve Karma Komisyonca seçilmeleri bakımından denetçilerin/başdenetçinin seçimi daha çoğulcu bir görünüme sahipse de örneğin başdenetçi ve denetçilerde altı kişinin sadece birinin kadın olması ve kadın denetçinin kadın hakları, çocuk hakları, insan hakları konularında görevlendirilmesi kurumun yapısal olarak çoğulcu ve eşitlikçi olmadığının bir göstergesidir. Anayasa Mahkemesi ve TİHEK’te de görülen bu durum, ayrımcılık başvurularını inceleyen yapılar bakımından hem içerik, hem de görünüm/ kurumla ilgili toplumsal algı açısından değişmesi gereken bir durumdur. Bu nedenle bu tür kurumlarda kota ya da öncelik konusunda düzenlemeler yapılması yerinde olacaktır. Diğer yandan, seçim sürecinde sivil toplumun etkin işbirliğine ilişkin hiçbir gösterge yoktur. Denetçilerin başvuru ve seçim sürecinin şeffaflığı bakımından KDK, TİHEK’e kıyasla daha şeffaf bir süreci içerir.7 Bunun dışında, denetçilerin görevleri sırasında siyasi parti üyeliği yasağı, görevden ayrılma nedenlerinin yasada açıkça düzenlenmiş olması gibi konularda Venedik ilkeleriyle uyumludur. Bununla birlikte, yetki alanının her düzeydeki kamu idaresini içermesi koşulu (par. 13) bakımından salt askeri nitelikteki işlemleri denetleyememesi bu koşula aykırıdır. Venedik ilkelerinin 23. maddesinde denetçilerin veya karar verici konumundaki personelin kurum adına yapacağı açıklamalardan ötürü –görev süresi sona erdikten sonra da devam edecek şekilde- işlevsel bağışıklığının/dokunulmazlığının olması gerektiği belirtilmiştir. Kanunda bu tür bir dokunulmazlık öngörülmemiş, 31. maddede görevleri sebebiyle bir suç işledikleri öne sürüldüğü takdirde haklarında ceza soruşturması ve kovuşturması yapılabilmesi Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanının iznine 7 İlk seçimde başdenetçilik için 25 aday, kamu denetçiliği için ise 783 aday başvurmuştur. https://www.aa.com.tr/tr/politika/ ombudsmanlik-icin-25-basvuru/313806 , ikinci seçimde ise denetçilik için 106 aday başvurmuştur, başdenetçilik için başvuru sayısı haberlere yansımamıştır. https://www.haberler.com/kamu-denetciligi-secimi-10375583-haberi/ 57