BİR İNSAN HAKLARI KORUMA MEKANİZMASI OLARAK ULUSAL EŞİTLİK KURUMLARI: KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU VE TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMU ÖRNEĞİ TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMU RAPORU Ulaş Karan 1 GİRİŞ Bu raporda, Türkiye’de ayrımcılıkla mücadele alanında bir eşitlik kurumu olarak kurulmuş ilk kurum olan Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu’nun (bundan sonra “TİHEK” veya “Kurum” olarak anılacaktır) uluslararası standartlara uygunluğu ve ilk dört yılda ortaya koyduğu performansı inceleme konusu yapılmıştır. Eşitlik kurumları “ulusal insan hakları kurumları” (national human rights institutions) olarak adlandırılan, ülkeden ülkeye değişiklik gösteren ve insan hakları konusunda belirli görevleri yerine getirmek üzere, anayasa veya yasalar tarafından tanımlanmış hükümet organları dışında bir yapı olarak tanımlanan kurumların2 bir türü olarak kabul edilebilir. Eşitlik kurumlarının taşıması gereken özellikler, ulusal insan hakları kurumları için belirlenen özelliklerle büyük oranda aynıdır. Bu kurumlar amaçlarını; görüş veya tavsiye bildirme, bireyler veya gruplar tarafından iletilen şikâyetlerin değerlendirilmesi ve çözümlenmesi yoluyla gerçekleştirmektedir. Kurumlar, şikâyetler sonucunda genellikle tavsiye niteliğinde bağlayıcı olmayan kararlar yayınlayabilmektedir. Ayrıca bu kurumlar şikâyetlerle ilgili karar verebilmekte, soruşturabilmekte ve başvuruları yargı organlarına götürebilmektedir. Şikâyetler yargısal usullerin aksine ücretsizdir ve böylece adalete erişimle ilgili sorunlar aza indirgenmiştir.3 Ayrımcılıkla mücadele ulusal insan hakları kurumlarının çalışma alanlarının ayrılmaz bir parçasını oluşturmaktadır. Kurumlar, aşağıda görüleceği gibi yalnızca kamu makamlarının değil; gerçek kişiler ve özel hukuk tüzel kişilerinin de eylem ve işlemleri hakkında yetki sahibi olabilmektedir.4 TİHEK, 2016 yılında 6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu (bundan sonra “TİHEK Kanunu” veya “Kanun” olarak anılacaktır) ile hem bir eşitlik kurumu hem de bir ulusal insan hakları kurumu olarak kurulmuştur.5 Çalışma, TİHEK’in eşitlik kurumu olarak rolünün değerlendirilmesine odaklanmaktadır. Kanunun kabul edilme sürecinde aşağıda üzerinde durulacak olan bu tür kurumlar ile ilgili küresel standart olan “Paris İlkeleri” ile uyumlu olduğu iddia edilmiştir. Ancak, Kurumun bazı açılardan şekli anlamda bu standartlara uyum sağladığı görülmekle birlikte ortaya çıkan yapının genel olarak uluslararası standartları karşılamaktan oldukça uzak olduğu görülmektedir. 1 Doç. Dr., İstanbul Bilgi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi 2 National Human Rights Institutions, A Handbook on the Establishment and Strengthening of National Institutions for the Promotion and Protection of Human Rights, United Nations, New York-Geneva, 1995, s. 6, para. 9, http://www.ohchr.org/Documents/Publications/training4en.pdf (erişim:31.07.2020) 3 Linda C. Reif, “Building Democratic Institutions: The Role of National Human Rights Institutions in Good Governance and Human Rights Protection”, Harvard Human Rights Journal, Vol. 13, 2000, s. 7. 4 Reif, s. 10. 5 Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu (6701 sayılı), 20.04.2016 tarihli ve 29690 sayılı Resmi Gazete. 7