Ç e ş i tl i Va k ı f v e D e rn e k l e r i l e İ ş b i rl i ğ i Prot okoller i Aracılığıy la Y ür üt ülen M üf redat D ışı Et kinlikler
E Ğ İ T İ M D E Ç O Ğ U LC U LU K V E Ç O C U Ğ U N D İ N V E YA İ N A N Ç ÖZ G Ü R LÜ Ğ Ü AÇ I S I N DA N B İ R İ N C E L E M E
protokolleri,3 imam hatip okullarının bağlı olduğu MEB Din Öğretimi Genel Müdürlüğü’nün (DÖGM) taraf olduğu ve sadece bu okullar için geçerli olan protokoller ise,
eğitimde çocuğun inanç özgürlüğü açısından incelenmeye muhtaç olmakla birlikte, bu
çalışmanın kapsamı dışındadır.
Bu rapor odaklandığı alandaki tüm protokolleri ve bunların okullarda nasıl yaşama
geçtiğini raporlama iddiasını taşımıyor. Yakın geçmişe dek bu raporun kapsamına giren
işbirliği protokolleri, ilçe, il, genel müdürlükler ve bakanlık düzeylerinde imzalanabiliyordu.4 Bu raporun kapsamına giren, ulusal düzeyde geçerliliği olan ve çoğunlukla MEB
Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü’nün (HBÖGM) taraf olduğu işbirliği protokollerine erişim kısmen mümkünken,5 il ve ilçe milli eğitim müdürlüklerince imzalanan
protokollerin tamamına erişim sunan bir platform yoktur. Protokollerle ilgili süreçlere
ve uygulamalara dair bilgi ve belgelere erişimin sınırlı olması raporun ilgili bölümlerinde daha ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.
Çalışmanın sınırlılıklarının bir bölümü de COVID-19 salgını nedeniyle, projede öngörülen yüz yüze etkinliklerin gerçekleştirilememesiyle ilgilidir. Örneğin, ön araştırma
sürecinin ardından üç farklı ilde çeşitli inanç gruplarından, sivil toplum örgütlerinden
(STÖ) ve kamu kurumlarından temsilciler ile eğitimcilerin katılımıyla düzenlenmesi
planlanan çalıştaylar salgın koşullarında gerçekleştirilememiştir. Bu eksikliği telafi etmek üzere çocuk hakları, insan hakları, eğitim vb. alanlardan çeşitli uzmanlara bireysel
görüşmeler aracılığıyla danışılmış; ilgili protokollerin sahadaki işleyişine dair bilgi edinmek için çeşitli illlerde, farklı kademe ve branşlarda görev yapan öğretmenlerin ve okul
yöneticilerinin katılımıyla bir odak grup görüşmesi çevrimiçi olarak gerçekleştirilmiştir.
Bu haliyle çalışma büyük ölçüde masabaşı araştırması yoluyla incelenen bilgi kaynaklarına dayanıyor. Raporun hazırlık sürecinde incelenen başlıca kaynaklar, eğitimde çoğulculuğa, çocuğun din veya inanç özgürlüğüne, çocuğun katılım hakkına ilişkin başlıca insan hakları norm ve standartları; ilgili ulusal mevzuat ve bu alanda son
yıllarda Türkiye’de STÖ’ler tarafından yayımlanan raporlar; ilgili işbirliği protokolleri;
protokollerin tarafı olan vakıf ve derneklerin internet siteleri; protokollere dair milletvekillerince verilen soru önergeleri ve varsa yanıtları; protokollere dair basına yansıyan
haberler ve görüş yazıları; rapor kapsamında incelenen çeşitli protokollere ilişkin yargı
kararlarıdır. Süreçte farklı rolleri ve sorumlulukları olan paydaşların, eğitimcilerin ve
hak sahibi çocukların deneyimlerini ve protokollerin sahadaki işleyişini daha bütünsel
ve derinlemesine ortaya koyabilmek için saha araştırmalarına ihtiyaç duyulduğunu da
belirtmekte yarar vardır.
Raporun bundan sonraki bölümünde, eğitimde çoğulculuğa ve çocuğun din veya
inanç özgürlüğüne ilişkin başlıca uluslararası norm ve standartlarına yer veriliyor. Ar3 İl düzeyinde, milli eğitim müdürlükleri ile müftülükler arasında imzalanan ve okulöncesi eğitim yaş grubundaki çocuklara
değerler eğitimi ve/veya din eğitimi verilmesini içeren protokoller de davalara konu olmuştur. Bu protokoller bir kamu kurumu
olan Diyanet İşleri Başkanlığı teşkilatında yer alan müftülüklerle imzalandıkları için din-devlet ilişkilerini bütün olarak ele alan
ayrı bir incelemeyi gerektirir. Ek olarak, erken çocukluk dönemine, çocuğun gelişimi ve hakları bakımından özel önem atfedilir;
bu döneme özgü ve kapsamlı bir inceleme yapılması gerekir. Bu nedenlerle, ilgili protokoller bu araştırmanın kapsamı dışında
bırakılmıştır.
4 11.04.2018 tarihli ve 30388 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Milli Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Kurumları Yönetmeliği ile yerini aldığı (mülga) 25.01.2010 tarihli ve 27587 tarihli Milli Eğitim Bakanlığı Yaygın Eğitim Kurumları Yönetmeliği
arasında protokol imzalama yetkisi konulu maddelerle bazı farklılıklar vardır. Ek olarak, raporda da yer verilen dava kararlarından birinde ilçe milli eğitim müdürlüğünün davaya konu protokolü imzalama yetkisi olmadığı belirtilmiştir. Anılan düzenlemeler ve karar raporun ilgili bölümünde ele alınacaktır.
5 Bu araştırmanın başladığı tarihte işbirliği protokolleri listesi ve protokol belgeleri HBÖGM internet sitesinde yer alıyordu.
Raporun yazım sürecinde ilgili internet sayfasının yayında olmadığı saptanmıştır.
8