TÜRKİYE’DE TOPL ANTI VE GÖSTERİ YÜRÜYÜŞÜ HAKKI BAKIMINDAN İDARİ YARGININ ETKİLİ BAŞVURU YOLU OLMA NİTELİĞİ İdare mahkemeleri açısından etkili başvuru yolu olma sorunu, davanın esastan karara bağlanmasından önce idari yargıya özgü bir kurum olan ve yukarıda koşulları belirtilen yürütmenin durdurulması kararı açısından ele alınmalıdır. AYM de bu nedenle, davanın esastan karara bağlanması beklenmeksizin yapılan bireysel başvuruların başvuru yolları tüketilmesi koşulunu sağladığına karar vermiştir. Mahkeme, İsmail Sarıkabadayı ve diğerleri kararında “iptal davasının esastan karara bağlanmasını beklemeksizin yürütmenin durdurulması talebinin reddi üzerine bireysel başvuruda bulunduğu görülen başvurucuların mevcut koşullarda toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiği iddiası yönünden makul bir başarı şansı sunan ve çözüm sağlayabilecek başvuru yolunu tükettiği”(ni) kabul etmiştir.29 Bu açıdan, toplantının yapılacağı tarihte yürütmenin durdurulması kararı verilmemişse etkili başvuru hakkının ihlali iddialarında YD talebinin reddinden sonra bireysel başvuru yoluna gitmek mümkündür. Hatta çözüm sağlayabilecek ve tüketilmesi gereken başvuru yolu olan YD kararı toplantı tarihinden sonra hala verilmemişse artık ihlalin gerçekleştiği ileri sürülebilecek hale geldiğinden YD kararının sonucu beklenmeksizin de bireysel başvuru yoluna gidebilmek gerekir. YD kararı verilebilmesi için ilk inceleme yapılması ve dosyadaki “açıkça” hukuka aykırılık iddiasının incelenmesinin belli bir zaman alacağı ve davanın niteliğine bağlı olarak –çoğu zaman sadece idarenin elinde olan- belli bilgi ve belgelerin incelenmesinin gerekeceği açıktır. Bir mahkemenin toplantının tarihini gözeterek çok hızlı inceleme yapabileceği varsayıldığında bile bu açıdan başka bir sorun ortaya çıkmaktadır. İdarenin savunması alınmaksızın geçici olarak yürütmenin durdurulması kararı verilmesi olasılığının erteleme ve yasaklama kararları açısından fiilen uygulanma ihtimali çok düşüktür. Yukarıda da değinildiği üzere, yasaklama ve erteleme kararlarında ayrıntılı ve somut olarak o tarihlerde neden bu yönde bir karar verilmesi gerektiğine ilişkin bir gerekçeye nadiren yer verilmektedir. Kararlar genellikle kanunda sayılan sebeplerin sayılmasından ibarettir. Örneğin, ertelemede kamu güvenliği açısından bir risk olduğu düşünülüyorsa da neden toplantıya katılanların güvenliği için alınacak tedbirlerin artırılmayıp bu yönde bir karar verildiği gibi bir gerekçeye yer verilmemektedir. En somut görünen LGBTİ+ örgütlerinin yapacağı her tür etkinliğin süresi olarak yasaklanmasına ilişkin kararda kullanılan “toplumsal hassasiyet” örneği de aslında gerçek anlamda bir gerekçe değildir. Kaldı ki, bu işlemle ilgili olarak Ankara 4. İdare Mahkemesi’nin idari işlemden bir yıl sonra verdiği ret kararında “bir takım toplumsal duyarlılıklar nedeniyle bazı kesimler tarafından tepki gösterilebileceği ve bu sebeple kitlesel tepki ve provakatif eylemlerin ortaya çıkabileceği, olağanüstü hal sürecinin kolluk kuvvetine getirdiği ek yükümlülükler nedeniyle provakatif eylemlerin önlenmesinde, etkin bir müdahalenin yerinde ve zamanında gerçekleştirilmesinde yetersiz kalınabileceği”30 gerekçesini yeterli görmüş ve olağanüstü hal döneminde de yapılması gereken ölçülülük denetimini yapma gereği duymamış; bu karar ancak istinaf aşamasında bir yıl üç ay sonra iptal edilebilmiştir.31 İstanbul’da 30.6.2019 tarihinde–olağanüstü halin ortadan kalkmasından sonra- yapılması öngörülen Onur Yürüyüşü’nün yasaklanmasına ilişkin kararın yargısal denetim süreci de benzer şekilde yürümüştür. İlk derece mahkemesi, kamu düzeni, provokasyon 29 İsmail Sarıkabadayı ve diğerleri, B. No: 2016/23696, 8/6/2021, par. 34. 30 Ankara 4. İdare Mahkemesi, E: 2017/3255 K: 2018/2623, 15.11.2018. Mersin Valiliğinin aynı gerekçeyle 20 günlük yasaklama kararına karşı açılan davada da neredeyse aynı gerekçelerle kamu düzenine uygun bir yasak olduğu yönünde ret kararı verilmiştir. Mersin 1. İdare Mahkemesi, E. 2019/712, K. 2019/1173, 21.11.2019. 31 Ankara Bölge İdare Mahkemesi, 12. İdari Dava Dairesi, E: 2019/93, K: 2019/306 20