TÜRKİYE’DE TOPL ANTI VE GÖSTERİ YÜRÜYÜŞÜ HAKKI BAKIMINDAN İDARİ YARGININ ETKİLİ BAŞVURU YOLU OLMA NİTELİĞİ
idari ve yargısal başvuru yollarının ulaşılabilir olmaları yanında, telafi kabiliyetini
haiz olmaları ve tüketildiklerinde başvurucunun şikâyetlerini gidermede makul başarı şansı tanımaları gerekir. Dolayısıyla mevzuatta bu yollara yer verilmesi tek başına yeterli olmayıp uygulamada da etkili olduklarının gösterilmesi ya da en azından
etkili olmadıklarının kanıtlanmış olması gerekir”.6
Uygulamada etkililik, her vakada ayrı ayrı değerlendirilecektir. AYM’ye göre de, “bir
başvuru yolunun gerek hukuken gerekse uygulamada genel anlamda etkili olması,
somut olay bakımından etkili başvuru hakkına ilişkin bir müdahale bulunup bulunmadığının değerlendirilmesine engel değildir”.7 Bu açıdan örneğin idarenin verdiği
zararlarda tam yargı davası etkili bir yolsa da Mahkeme’nin kusur değerlendirmesini
hiç yapmadan karar vermiş olması veya olayda kararın esasını etkileyen en önemli
konularda bir gerekçe ve inceleme içermemesi etkili başvuru hakkının ihlaline yol
açabilecektir. Buna karşılık, başvuruyu yolunun mevzuat nedeniyle etkili olamaması
durumunda pilot karar yöntemine8 başvurulması ve vakanın özelliklerinden bağımsız
olarak geniş etkili veya mevzuat değişikliği yapılması gereken kararlar verilmesi de
mümkündür. AYM’nin sınır dışı etme kararına karşı verdiği Y.T. kararı mevzuat değişikliğini gerektirmesi açısından önemli bir örnektir.
AYM Y.T. kararında sınır dışı etme kararına karşı yürütmenin durdurulması kararı verilebilmesi veya çabuk karar alınabilecek olmasını yeterli görmemiştir. Mahkeme’ye göre, “Yargı makamlarının yürütmeyi durdurma yetki ve kapasitesine sahip
olmaları ya da ivedi karar alabilme mekanizmalarının bulunması da etkili başvuru
hakkı kapsamındaki güvencelerin temini bakımından yeterli değildir. Zira dava açma
süresi içinde -henüz mahkemeye ulaşmadan önce- bu kişilerin ülkede kalabilmelerini
ve davalarını takip edebilmelerini güvence altına alacak bir sistemin yasal altyapısı
kurulmadan etkili bir koruma sağlayabilmesi mümkün görünmemektedir”.9 Bu kararda, AİHM içtihadı izlenerek dava açma süresinde sınır dışı işlemlerinin durmasını
sağlayacak bir mekanizmanın yokluğuna vurgu yapılmıştır. Buna karşılık, Mahkeme,
Pandemi tedbirleri kapsamında alınan sokağa çıkma yasağına ilişkin Senih Özay kararında yürütmenin durdurulması talebinin etkili olduğunu belirtmiştir. Mahkeme
önce şu tespiti yapmıştır:
“…bir yolun etkililiğinin tek ölçütü ihlal tespiti yapma ve giderim sağlama kapasitesini haiz olması değildir. Bunun yanında söz konusu başvuru
yolunun somut olaydaki durumun hassasiyetine uygun olarak makul bir
süratte ilgilinin talebini karara bağlama potansiyeline sahip olması da ge6 Ramazan Aras, B. No: 2012/239, 2/7/2013, §§ 28, 29.
7 Yusuf Ahmed Abdelazım Elsayad, B. No: 2016/5604, 24/5/2018, §§ 59-61.
8 Bu yöntem AYM İçtüğüzü’nün 75. maddesinde düzenlenmiştir: Pilot karar usulü MADDE 75- (1) Bölümler, bir başvurunun
yapısal bir sorundan kaynaklandığını ve bu sorunun başka başvurulara da yol açtığını tespit etmeleri ya da bu durumun
yeni başvurulara yol açacağını öngörmeleri hâlinde, pilot karar usulünü uygulayabilirler. Bu usulde, konuya ilişkin Bölüm
tarafından pilot bir karar verilir. Benzer nitelikteki başvurular idari mercilerce bu ilkeler çerçevesinde çözümlenir; çözümlenmediği takdirde Mahkeme tarafından topluca görülerek karara bağlanır. (2) Bölüm, pilot karar usulünü resen, Adalet
Bakanlığının ya da başvurucunun istemi üzerine başlatabilir. (3) Pilot karar uygulaması için seçilen başvuru, gündemin öncelikli işleri arasında sayılır. (4) Bölüm pilot kararında, tespit ettiği yapısal sorunu ve bunun çözümü için alınması gereken
tedbirleri belirtir. (5) Bölüm pilot kararla birlikte, bu karara konu yapısal soruna ilişkin benzer başvuruların incelenmesini
erteleyebilir. İlgililer erteleme kararı hakkında bilgilendirilirler. Bölüm, gerekli gördüğü takdirde ertelediği başvuruları gündeme alarak karara bağlayabilir.
9 Y.T. [GK], B. No: 2016/22418, 30/5/2019.
9