OHAL’IN HUKUKI
ÇERÇEVESI VE SINIRLARI
OHAL uygulaması da fiilen sürdürülmektedir. Bu durum emeğin hakları için de
geçerlidir. Emeğin hakları konusunda yukarıda söz ettiğimiz olumsuz tarihsel
mirasın oluşturduğu zeminde, önce resmi sonra da fiili OHAL’in yarattığı iklim
sürmektedir.
Türkiye’de İşçi Hakları ve Avrupa
OHAL, demokrasi düzenini veya temel hak ve özgürlükleri ortadan kaldırmaya
yönelik, yaygın şiddet hareketlerine ait ciddi belirtilerin ortaya çıkması veya
şiddet olayları sebebiyle kamu düzeninin ciddi şekilde bozulması hallerinde
ilan edilebilir ve KHK’larla ancak bu tehlikelerin giderilmesi için temel hak ve
özgürlükleri kısıtlayıcı önlemler alınabilir. Bu önlemler belirlenirken de son
çare ilkesi gözetilmelidir. Ancak, olağan yollar ve mevcut yasalarla riskin
yok edilememesi veya kamu düzeninin tesis edilmemesi halinde, olağanüstü
önlemlere başvurulmalıdır.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde (AİHS) de temel hak ve özgürlüklerin
OHAL nedeniyle askıya alınmasına ilişkin sınırlamalar getirilmiştir. 15. maddeye
göre “Olağanüstü hallerde taraf devletlerin durumun kesinlikle gerektirdiği ölçüde
ve uluslararası hukuktan doğan başka yükümlülüklere ters düşmemek koşuluyla
Sözleşme’de yer alan yükümlülüklere aykırı tedbirler alınabileceği” belirtilmiştir.
Bu sınırlama getirildikten sonra ise “Sözleşme’nin 2. maddesinde yer alan yaşam
hakkının, 3. maddedeki işkence yasağının, 4. maddede düzenlenmiş olan kölelik
ve zorla çalıştırma yasağının ve son olarak 7. maddede yer alan kanunsuz ceza
olmaz ilkesinin OHAL gerekçesiyle dahi ihlal edilemeyeceğinin” altı çizilmiştir.
Haliyle ne sebeple olursa olsun, söz konusu hakların ihlal edilmesine yol açacak
tedbirler alınamaz. Diğer haklar ve özgürlükler bakımından ise sadece OHAL’in
gerektirdiği ölçüde sınırlama getirilebilecek ve bu sınırlamalar uluslararası
hukuktan doğan diğer yükümlülükleri ihlal etmeyecektir.
OHAL, 20 Temmuz 2016 tarihinde ilan edilip 3’er aylık sürelerle 7 kez uzatılarak
18 Temmuz 2018 tarihinde resmî olarak sona erdirilmiş olsa da günümüz
Türkiye’si halen büyük ölçüde fiili bir OHAL rejimi altında bulunmaktadır. Resmi
OHAL boyunca yapılan uygulamaların ve KHK’larla olu��turulan yeni mevzuatın1
doğrudan sonuçları devam ettiği gibi2, bugün hukuki temeli kalmayan birçok
Bu rapor, işçilerin kolektif haklarına ilişkin bu çerçevede genel bir
bilgilendirme yapacak ve esas hazırlanma amacına uygun olarak, Avrupa
sermayeli işletmelerin bu tablo içindeki durumuna odaklanacaktır. Demokratik
standartların görece yüksek ve emeğin tarihsel hak kazanımlarının derinlikli
olduğu Avrupa kökenli işletmelerin, Türkiye’de sözü edilen sürekli ve fiili
olağanüstü rejim koşullarında, haklar konusunda nasıl bir performans
sergiledikleri ilgiye değerdir.
Türkiye’de, doğrudan yatırımcı olarak istihdamda bulunan ve çalışma
ilişkilerinin tarafı olan çok sayıda Avrupa sermayeli şirket bulunmaktadır. Sayı
ve oranları giderek artan bu işletmelerde çalışan Türkiyeli işçilerin sosyal
haklarının ne ölçüde tanındığı, anayasa ve yasalarla güvence altına alınan
hakların buralarda ne ölçüde fiilen yaşama geçirilebildiği incelenmelidir.
Türkiye, Avrupa Konseyi üyeliği ve Avrupa Birliği adaylık süreci ile sosyal
haklar bağlamında, Avrupa dairesi içinde yer almaktadır. Avrupa Sosyal
Şartı’nı 1961’de, Genişletilmiş Avrupa Sosyal Şartı’nı ise 2007’de imzalamıştır.
Avrupa Birliği çerçevesinde Avrupa Komisyonu, 1998 yılından bu yana,
Türkiye’ye ilişkin düzenli ilerleme raporları sunmaktadır.3 Raporlarda sosyal
haklar ayrı bir başlık altında değerlendirilmektedir. Bu sebeple Türkiye
birçok açıdan Avrupa sermayeli işverenlerin köken ülkeleri ve Avrupa Birliği
çapındaki mevzuat ve sözleşmelerle oluşmuş çalışma ilişkileri düzleminde
yer alır. Dolayısıyla söz konusu işverenlerin çalışma ilişkileri konusundaki
performansları, Avrupa (Birliği) normlarıyla değerlendirilmelidir.
Ayrıca doğrudan yatırımcı olmayan birçok Avrupalı şirket de tedarikçi ağlarını
Türkiye’ye doğru genişleterek dolaylı olarak, buradaki emeğin hakları
konusunda taraf olmaktadır.
1 https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/07/20180731-1.htm
2 https://www.ihd.org.tr/surekli-ohali-duzenleyen-7145-sayili-kanun-hakkinda/
12
OH A L REJİMİNDE İŞÇİLERİN KOLLEK TİF H A K L A RI
AV R U PA K Ö K E N L I / İ L I Ş K I L I İ Ş L E T M E L E R D E S E N D I K A L Ö R G Ü T L E N M E H A K L A R I
3 https://www.ab.gov.tr/regular-progress-reports_46224_en.html
O H A L’ I N H U K U K I Ç E R Ç E V E S I V E S I N I R L A R I
13