Ayrımcılığın Önlenmesinde Yerel ve Uluslararası Mekanizmalar:
Bosna Hersek Örneği
Ulusal İnsan Hakları Kurumlarının Rolü
Ulusal insan hakları kurumlarının (UİHK) gelişimi sonucunda bugün bu
kurumların tipik görevleri, şikâyetleri araştırmak ve genellikle tavsiye
(bağlayıcı olsun veya olmasın) veya arabuluculuk yoluyla bu şikâyetleri
çözmeye çalışmaktır.
Ayrımcılığın engellenmesi ve insan haklarının korunması, ulusal
insan hakları kurumlarının metodolojik yaklaşım meselesini gündeme
getirir; özellikle de, eşitlik kurumlarının yetkilerinin ve insan haklarının
korunması ve geliştirilmesi görevinin tek bir kurum altında toplanması
durumunda, tıpkı Bosna-Hersek'te olduğu gibi. UİHK'lerin yetkisi, metodolojik yaklaşımı belirlemede önemli bir role sahiptir; bu önem, insan hakları kurumlarının standartlarını belirleyen, Paris İlkeleri olarak
da bilinen 1993 tarihli 48/134 sayılı BM Genel Kurul Kararı ile daha da
artmıştır. Bu belge, UİHK’lerin bağımsızlığını garanti etmekle birlikte,
akreditasyonları için gerekli standartları da belirler. Bu standartlardan
biri UİHK’lerin, insan haklarının korunmasını da içeren geniş bir yetki
alanına sahip olmasını, aynı zamanda da insan haklarının temel ilkelerinin desteklenmesinde aktif bir rol oynamasını gerektirir. Bu bağlamda
insan haklarının korunması, UİHK'lerin bireysel şikâyetlere dayanarak
harekete geçme kapasitelerinin olmasını, insan hakları ihlallerine dair
bir şüphe varsa re’sen soruşturma yürütmek için yasa tarafından yetkilendirilmiş olmalarını gerektirmektedir. Ayrımcılık yasağı dâhil olmak
üzere, uluslararası insan hakları standartlarının tanımladığı değerlerin
tanıtımı UİHK'lerin çalışmalarının önemli bir kısmını oluşturmaktadır.
Çünkü farklı kültürel, tarihsel, dinsel ve diğer faktörlerin, toplumun gelişimi, cinsiyet, yaş, ırk, ulus, etnisite gibi bireysel farklılıklara dayalı
sosyal kutuplaşma üzerinde önemli etkileri vardır. Bu nedenle UİHK’ler,
bireysel başvuruları değerlendirirken, erişilen insan hakları koruma
standardını muhafaza etmeye gayret etmelidir. Aynı zamanda, faaliyetleri kapsamında, insanların kişisel tercihlerine yönelik basmakalıp inanışlar yüzünden, toplumda bulunan farklı insanların imkânları ve insan
haklarının kullanılmasını engelleyici insan hakları ihlalleri ile ayrımcılığın sosyal gerilemeye yol açacağının farkında olan bir toplum inşa
etmeye odaklanmalıdırlar.
201