SONUÇ VE ÖNERİLER Muafiyet sistemi ve uygulaması hakkında İl Milli Eğitim Müdürlükleri ve okullar, etkili ve düzenli bir şekilde bilgilendirilmelidir. DKAB dersinden muaf olan çocukların karnelerinde “muaf” ibaresinin yer almasıyla gerçekleşen “damgalama” ve ayrımcılık riskine karşı, çocukların DKAB ders saatinde alternatif bir ders alabilmeleri mümkün hale getirilmelidir. DKAB dersinden muaf olan öğrencilerin bu ders sırasında damgalanma, dışlanma, ayrımcılığa uğrama riskinden korunmaları için MEB muafiyet hakkının kullanılması (öğrencinin nerede bulunacağı, ne yapacağı gibi) hakkında çocukların da katılımını sağlayarak insan hakları temelli bir kılavuz oluşturmalıdır. DKAB dersinden muaf olan öğrencilerin liseye geçiş veya eğitim hayatının herhangi bir noktasında eşitsiz ölçme ve değerlendirme koşullarına maruz kalmaması için ölçme ve değerlendirme sistemleri gözden geçirilmeli ve eşitsizlik ortadan kaldırılmalıdır. Etkili şikâyet mekanizmaları oluşturulmalı ve MEB tarafından muafiyet hakkının kullanımı konusunda izleme yapılıp kamuoyuyla paylaşılmalı. DKAB dersinin doğrudan paydaşı olan çocuklar olmasına ve çocukların da bu mesele ile ilgili görüşlerini ifade edebilecek olmasına karşın, çocukların DKAB dersiyle ilgili politika yapım, DKAB ders programı ve kitaplarının oluşturulma ve muafiyet sisteminin uygulanma süreçlerine katılımı için öngörülen prosedürlerin olmadığı ve bu hakkın hiçbir şekilde güvence altına alınmamış olduğu görülüyor. Öneri DKAB dersiyle ilgili politika ve öğretim materyallerinin geliştirilmesi sürecine çocukların katılımının ÇHS Madde 12 uyarınca güvence altına alınması için önlem alınmalıdır. Bilhassa, dışlanmış ve dezavantajlı gruplara mensup çocukların karşı karşıya kaldığı engellerin ortadan kaldırılması için özel koruma sağlanmalıdır. Çocuklarla ve çocuklar için çalışan tüm profesyoneller için ÇHS Madde 12 ve pratikteki uygulaması hakkında eğitim sağlanmalıdır. 61