9 milyon 470 bin (%26,4) olarak hesaplandı. Fakat, bu kategori kısa çalışma ödeneği ve ücretsiz izine çıkartılan işçilerin iş kaybını içermemektedir. Covid-19 etkisini tam anlamıyla gösterebilmesi için DİSK-AR, ILO’nun metodolojisinden yararlanarak, çalışamayanlar (işsizler + istihdam ediliyor olarak görünen fakat iş başında bulunamayan) için “Covid-19 etkisiyle revize edilmiş geniş tanımlı işsiz ve iş kaybı”kategorisi oluşturdu.77 Hesaplamalara göre Nisan 2020’de, kısmi sokağa çıkma yasaklarının uygulandığı dönemde, “Covid-19 etkisiyle revize edilmiş geniş tanımlı işsiz ve iş kaybı” sayısı yaklaşık 17,7 milyon olarak tespit edildi.78 Bir diğer deyişle Covid-19, Nisan 2019 ile kıyaslandığında en az 10,7 milyon yeni eşdeğer istihdam kaybı ve işsize yol açtı.79 Önlemlerin hafifletildiği Haziran 2020›den itibaren, istihdam kaybı kademeli bir düşüş gösterdi. «Covid-19 etkisiyle revize edilmiş geniş tanımlı işsiz ve iş kaybı» sayısı Haziran 2020›de 14,2 milyon›a, Eylül 2020›de 9,93 milyon›a geriledi. 80,81 Sonuç olarak işsizlik, işçilerin diğer haklarını kullanmalarının da önünde ciddi bir engel olarak, etkisini bu dönem içinde artırdı. İşsizliğin bu denli yoğun olması, işçilerin işyerlerinde yaygınlaştığı gözlenen hak ihlalleri karşısındaki gücünü zayıflattı, kolektif hak arayışları, sendika üyesi olma iradeleri ve Covid19’la ilgili etkin önlemler alınması taleplerini baskıladı. gündeme getirdi. Hükümetin Anayasa’daki sosyal devlet ilkesine de uygun olarak bu konuda geliştireceği politikalar, geniş bir işçi kesimi için hayati hale geldi. 2020 Mart ayı sonlarında hükümet, konuyla ilgili bir paket açıkladı. İşçileri doğrudan ilgilendiren düzenlemeler içeren sosyal paket, esas olarak 25/03/2020 tarih, 7226 sayılı ve 16/04/2020 tarih 7244 sayılı Yasalar ile hayata geçirilmeye başlandı. 7226 sayılı Yasa ile İşsizlik Sigortası Fonu kapsamında bir mekanizma olan, işçilerin çalışma sürelerinin azalmasından kaynaklı gelir kaybını telafi etmek için kurulu kısa çalışma ödeneğinden yararlanma koşullarında kısmi bir iyileşme sağlandı. Söz konusu mekanizmadan yararlanmanın koşulu olarak, mevzuatta yer alan ölçütler bağlamında zorlayıcı dışsal bir etken olarak kabul edilen Covid-19 ödeneğinin, uygulanma tarihinin başlangıcı da 29/02/2020 olarak belirlendi. Yasaya göre ödenek, İşsizlik Sigortası Fonu›ndan; genel ekonomik, sektörel, bölgesel krizler ya da mücbir sebeplerle, çalışma saatlerinin üçte bir oranında düştüğü ya da çalışmaların tamamıyla veya kısmi olarak en az 4 haftalık süre için askıya alındığı iş yerlerinde çalışan işçilere ödenir. 30 Temmuz 2020›de sonlanması planlanan uygulama süreç içerisinde 2021 Şubat ayı sonuna kadar uzatıldı. %C4%B0stihdam%C4%B1n-G%C3%B6r%C3%BCn%C3%BCm%C3%BC-Raporu-Son.pdf 7244 sayılı Yasa ile de kısa çalışma ve işsizlik ödeneklerinden faydalanamayanlar ile ilgili olarak, nakit ücret desteği adıyla bir mekanizma ilk kez getirilmiş oldu. Ayrıca İş Kanunu’nun 25/II maddesinde belirtilen ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hallerde işverene haklı fesih hakkı tanıyan durum dışında, iş sözleşmesinin feshi yasaklandı. Ancak işverenlere daha önce mevzuatta yer almayan ücretsiz izine çıkartma imkânı tanındı. Ne yazık ki bu hüküm, kamuoyunda işten çıkartma yasağı olarak isimlendirildi. Ücretsiz izine çıkartma ve bu süre içinde nakit desteği sağlama uygulaması, işçilerin tazminat haklarını elde edememeleri ve eğer işten ayrılıp yeni bir işe geçmeye kalkışırlarsa tazminat haklarından feragat etmek durumunda kalmaları gibi, ciddi bir hak ihlali zemini yarattı. TBMM Genel Kurulu’nda Cumhurbaşkanı tarafından Nisan 2020’de çıkartılan 3’er aylık sürelerle 30 Haziran 2021’e kadar uzatılan bu uygulama82 ile ücretsiz izne çıkartılan işçilerin, aylık yaklaşık 1200 TL (2020 yılı net asgari ücretin yarısı kadar) ile geçinmek durumunda kalmaları söz konusu oldu. 81 http://arastirma.disk.org.tr/wp-content/uploads/2020/12/D%C4%B0SK-AR-2020-Aral%C4%B1k-%C4%B0%C5%9Fsizlik- 82 23 Temmuz 2020’de TBMM Genel Kurulu’nda, ‘İşsizlik Sigortası Kanunu ile bazı kanunlarda değişiklik öngören kanun’ ve-%C4%B0stihdam%C4%B1n-G%C3%B6r%C3%BCn%C3%BCm%C3%BC-Raporu.pdf teklifi kapsamında görüşülerek kabul edildi. Mutlak anlamda işsiz ya da iş başında olmayan sayısındaki artış, gelirin yitirilmesi ya da azalması durumlarının telafisi konusunu ciddi bir öncelik olarak 77 ILO Monitor: COVID-19 and the world of work. Second edition - https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/--dcomm/documents/briefingnote/wcms_740877.pdf 78 http://disk.org.tr/2020/07/temmuz-2020-issizlik-ve-istihdam-raporu-turkiye-tarihinin-en-buyuk-issizligi/ (Erişim: 01.08.2020) 79 Burada kullanılan eşdeğer istihdam kaybı tanımı, ILO’nun Covid-19 nedeniyle çalışılmayan süreyi eşdeğer tam zamanlı istihdama dönüştürerek Covid-19 nedeniyle meydana gelen iş kaybını hesaplama yöntemine referansla yapılmaktadır. TÜİK, sadece araştırmanın yapıldığı referans haftasından geriye doğru 4 hafta içinde iş arayanları işsiz saymaktadır. Oysa Covid-19 döneminde işten çıkarma yerine yaygın olarak kısa çalışma ödeneği ve ücretsiz izin ödeneği uygulanması nedeniyle milyonlarca işçi çalışmadığı halde istihdamda gözükmektedir. TÜİK’in yöntemine göre, kısa çalışma ödeneği ve ücretsiz izin ödeneği alan işçiler iş aramadıkları için işsiz sayılmamaktadır. Bugüne kadar 3,5 milyon işçi kısa çalışma ödeneği ve 1,8 milyon işçi de ücretsiz izin ödeneği (nakdi ücret desteği) almış olduğu halde, yani bu kişiler iş başında olmadığı halde İŞKUR, bu kişileri işsiz saymamıştır. (Bahsi geçen DİSK-AR raporu) 80 http://arastirma.disk.org.tr/wp-content/uploads/2020/10/D%C4%B0SK-AR-Eyl%C3%BCl-2020-%C4%B0%C5%9Fsizlik-ve- 72 OH A L REJİMİNDE İŞÇİLERİN KOLLEK TİF H A K L A RI AV R U PA K Ö K E N L I / İ L I Ş K I L I İ Ş L E T M E L E R D E S E N D I K A L Ö R G Ü T L E N M E H A K L A R I C O V I D -1 9 S A L G I N I N D A İ Ş Ç I H A K L A R I N I N V E İ H L A L L E R I N G E N E L D U R U M U H A K K I N D A Ö Z E T 73