Mekân Yasaklarının Anayasa’ya ve İHAS’a Aykırılığı Sorunu
sınırlama sebebinin 2001 değişikliği ile kaldırılması ve daha da önemlisi sınırlandırma
rejimini düzenleyen 13. maddeye, özgürlüklerin “yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen [özel] sebeplere bağlı olarak” sınırlandırılabileceği hükmünün eklenmesiyle
birlikte, 2911 sayılı Kanun’daki yer ve güzergâh belirleme yetkisinin anayasaya aykırılığı
açık bir hal almıştır. Anayasa’da yer alan özel sınırlama sebeplerine dayanarak yürürlüğe
konan yasa hükümlerinin, özel sınırlama sebepleri kaldırıldıktan sonra dahi anayasaya
uygun olduğunu ileri sürmek, Anayasa Koyucu’nun başlangıçta ortaya koyduğu iradeyi,
2001 değişikliğinin amacını23 ve bu değişikliklerin şekillendirdiği anayasa maddelerinin
lafzını ve genel sistematiğini yok sayma sonucunu doğurur. Fakat aradan geçen süreç
içerisinde kanun koyucu, anayasal dayanağı ortadan kalkan yer ve güzergâh belirleme
yetkisini 2911 sayılı Kanun’dan halen çıkarmamıştır.
Bu noktada vurgulanması gereken bir diğer husus; yer ve güzergâh belirleme yetkisinin ya da mutlak mekân yasaklarının Anayasa’nın 34. maddesinin yürürlükteki halinde varlığını koruyan “kamu düzeni” ya da “milli güvenlik” sebeplerine dayanarak
meşrulaştırılamayacağıdır, çünkü hem mutlak yasaklar hem de mülki amirlerin kanunu
uygulama şekli, özgürlüklerin anayasal güvencesi olan ölçülülük ilkesini ve öze dokunma yasağını ihlal eder.
3. İHAS ve İHAM İçtihatlarının Bağlayıcılığı
Ölçülülük ilkesi açısından yapılacak bir değerlendirmede, Türkiye’deki kamu makamlarını bağlayıcı nitelikteki İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi (İHAM) içtihadı önem taşır.
Anayasa’nın 90. maddesinin 5. fıkrasına göre,24 uluslararası insan hakları sözleşmeleri ile
ulusal kanunların çatışması halinde, sözleşme hükümleri esas alınır. Anayasa Mahkemesi
(AYM), bu fıkra uyarınca, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi (İHAS) hükümleri ile çatışan
kanun hükümlerinin uygulanma kabiliyetinin ortadan kalktığını açıkça ortaya koymuş
ve bu tespit yerleşik bir içtihat haline gelmiştir.25 AYM yine aynı kararda, İHAS’ın, İHAM
içtihadı vasıtasıyla somutlaşan bir metin olduğuna da işaret ederek, İHAM “içtihadının,
uyuşmazlığın karara bağlanmasında nazara alınması” gerektiğini vurgulamıştır.26Bu içtihat uyarınca, İHAS ile çatışan ve bu nedenle uygulanma kabiliyetini yitiren bir kanuna
dayanarak gerçekleştirilen düzenleyici ya da birel işlemler anayasaya aykırı hale gelir,
çünkü bir temel hak ya da özgürlüğe yönelik sınırlamanın geçerli bir kanuna dayanması gerekir. Dolayısıyla 2911 sayılı Kanun’un İHAS ile çatışan hükümlerinin uygulanma
kabiliyeti bulunmadığı gibi, mekâna dair düzenlemeler yapma yetkisinin de İHAM içtihatlarıyla uyumlu olarak yorumlanması gerekir. Nitekim AYM de yakın dönem bireysel
başvuru kararlarında toplanma özgürlüğünü, İHAM içtihatlarında ortaya konan genel
ilkeler çerçevesinde incelemiş ve bu genel ilkeleri kararlarına aynen yansıtmıştır.27
23 34. maddede yapılan değişikliğin gerekçesi şu şekildedir: “Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı ve
sınırları Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesine uygun olarak yeniden düzenlenmektedir.” Türkiye Cumhuriyeti
Anayasasının Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun Teklifi ve Anayasa Komisyonu Raporu (2/803),
Dönem: 21, Yasama Yılı: 3, Sıra sayısı: 737.
24 Madde 90/5 - Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla
kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.
25 “Anayasa’nın 90. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca, sözleşmeler hukuk sistemimizin bir parçası olup, kanunlar
gibi uygulanma özelliğine sahiptir. Yine aynı fıkraya göre, uygulamada bir kanun hükmü ile temel hak ve özgürlüklere ilişkin olan sözleşme hükümleri arasında bir uyuşmazlığın bulunması halinde, sözleşme hükümlerinin esas
alınması zorunludur. Bu kural bir zımni ilga kuralı olup, temel hak ve özgürlüklere ilişkin sözleşme hükümleriyle
çatışan kanun hükümlerinin uygulanma kabiliyetini ortadan kaldırmaktadır. [U]yuşmazlığı karara bağlayan derece Mahkemelerinin, AİHS ve diğer uluslararası insan hakları antlaşmaları ile çatışan ... [k]anun ... maddesini kararlarına esas almayarak, başvuru konusu uyuşmazlık açısından Anayasa’nın 90. maddesi uyarınca uygulanması
gereken uluslararası sözleşme hükümlerini dikkate alması [gerekir].”AYM, 2013/2187, 19/12/2013, § 44-45. Ayrınca
bkz.AYM, 2013/4439, 6/3/2014, § 39; 2013/5447, 16/10/2014, § 47; 2014/5836, 16/4/2015, § 44.
26 AYM,2013/2187, 19/12/2013, § 44-45.
27 AYM,2013/2394, 25/3/2015, § 45-54; 2013/3924, 6/1/2015, § 115-124.
15